ਤੈਰਿਯਂ ਪृਥਿਵੀ ਸਰ੍ਵਾ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾ ਸਪਤ੍ਤਨਾ । ਯਥਾਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮਦ੍ਯਾਪਿ ਧਰ੍ਮਤਃ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੨.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੌ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਿਭੂਤਿਭੂਤਾ ਰਾਜਾਨੋ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ਭੂਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਭੂਤੇਸ਼੍ਵਰਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰਂਸ਼ਾ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ ॥ ੧,੨੨.
ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਹੋਣਗੇ, ਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਯੇ ਤੁ ਦੇਵਾਧਿਪਤਯੋ ਯੇ ਚ ਦੈਤ੍ਯਾਧਿਪਾਸ੍ਤਥਾ । ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਚ ਯੇ ਨਾਥਾ ਯੇ ਨਾਥਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਨ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਹਨ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਨ—
ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਯੇ ਚ ਪਤਯਃ ਪਤਯੋ ਯੇ ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍ । ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਨਾਗਾਨਾਮਧਿਪਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ॥ ੧,੨੨.
ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ—
ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਚਾਪਿ ਯੇऽਧਿਪਾਃ । ਅਤੀਤਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਪਰੇ । ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰਂਸ਼ਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ ॥ ੧,੨੨.
ਰੁੱਖਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ—ਜੋ ਪਿਛਲੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਆਉਣਗੇ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ।
ਨ ਹਿ ਪਾਲਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮृਤੇ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਂ ਹਰਿਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤੌ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਹਰਿ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਨਹੀਂ।
ਸृਜਤ੍ਯੇष ਜਗਤ੍ਸृष੍ਟੌ ਸ੍ਥਿਤੌ ਪਾਤਿ ਸਨਾਤਨਃ । ਹਨ੍ਤਿ ਚੈਵਾਨ੍ਤਕਤ੍ਵੇਨ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਯਃ ॥ ੧,੨੨.
ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਜਸ, ਸਤਵ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ।
ਚਤੁਰ੍ਵਿਭਾਗਃ ਸਂਸृष੍ਟੌ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ਸ੍ਥਿਤੌ । ਪ੍ਰਲਯਂ ਚ ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਭੇਦੋ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਕੇਨਾਂਸ਼ੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੌ ਭਵਤ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਮਰੀਚਿਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ਪਤਯਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਞ੍ਚਾਨ੍ਯਭਾਗਸ਼ਃ ॥ ੧,੨੨.
ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਕਾਰ ਹੈ; ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਪਰਃ । ਇਤ੍ਥਂ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਸਂਸृष੍ਟੌ ਵਰ੍ਤਤੇਸੌ ਰਜੋਗੁਣਃ ॥ ੧,੨੨.
ਕਾਲ ਉਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਂਸ਼ੇਨਾਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਕਰੋਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਨਮ੍ । ਮਨ੍ਵਾਦਿਰੂਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਕਾਲਰੂਪੋऽਪਰੋਣ ਚ ॥ ੧,੨੨.
ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੂ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸ਼੍ਥਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਗੁਣਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਜਗਤਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੨੨.
ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੁਰਖ, ਉਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਮਸੋ ਵृਤ੍ਤਿਮਨ੍ਤਕਾਲੇ ਤਥਾ ਪੁਨਃ । ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪੋ ਭਗਵਾਨੇਕਾਂਸ਼ੇਨ ਭਵਤ੍ਯਜਃ ॥ ੧,੨੨.
ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲੈ ਕੇ, ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਰੁਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨ੍ਯਨ੍ਤਕਾਦਿਰੂਪੇਣ ਭਾਗੇਨਾਨ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਕਾਲਸ੍ਵਰੂਪੋ ਭਾਗੋ ਯਃਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਪਰਃ ॥ ੧,੨੨.
ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗ, ਯਮ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ।
ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਧੈਵਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਿਭਾਗਕਲ੍ਪਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸਾਰ੍ਵਕਾਲਿਕੀ ॥ ੧,੨੨.
ਜਦ ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੰਡ ਹਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦਕ੍ਸ਼ਾਦਯਃ ਕਾਲਸ੍ਤਥੈ ਵਾਖਿਲਜਨ੍ਤਵਃ । ਵਿਭੂਤਯੋ ਹਰੇਰੇਤਾ ਜਗਤਃ ਸृष੍ਟਿਹੇਤਵਃ ॥ ੧,੨੨.
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ, ਕਾਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਮਨ੍ਵਾਦਯਃ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚ ਦ੍ਵਿਜ । ਸ੍ਥਿਤੇਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੂਤਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰੇਤਾ ਵਿਭੂਤਯਃ ॥ ੧,੨੨.
ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਮਨੂ ਆਦਿ, ਕਾਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਰੁਦ੍ਰਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਨ੍ਤਵਃ । ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਪ੍ਰਲਾਯਾਯੈਤਾ ਜਨਾਰ੍ਦਨਵਿਭੂਤਯਃ ॥ ੧,੨੨.
ਰੁਦਰ, ਕਾਲ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ — ਇਹ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੈ।
ਜਗਦਾਦੌ ਤਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਸृष੍ਟਿਰਾਪ੍ਰਲਯਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਧਾਤ੍ਰਾ ਮਰੀਚਿਮਿਸ਼੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਭਿਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੨.
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਤਾ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸृਜਤ੍ਯਾਦਿਕਾਲੇ ਮਰੀਚਿਪ੍ਰਮੁਖਾਸ੍ਤਤਃ । ਉਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯਪਤ੍ਯਾਨਿ ਜਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੀਵ ਹਰ ਪਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇਨ ਨ ਵਿਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸृष੍ਟਿਨਿष੍ਪਾਦਕੋ ਦ੍ਵਿਜ । ਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨ ਚੈਵਾਖਿਲਜਨ੍ਤਵਃ ॥ ੧,੨੨.
ਕਾਲ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਨਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ।
ਏਵਮੇਵ ਵਿਭਾਗੋਯਂ ਸ੍ਤਿਤਾਵਪ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤਿ । ਚਤੁਰ੍ਦਾ ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਸ੍ਯ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਲਯੇ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੰਡ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੰਡ ਹੈ।
ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸृਜ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਜਾਤੇਨ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । ਤਸ੍ਯ ਸृਜ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭੂਤੋ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵੈ ਹਰੇਸ੍ਤਨੁਃ ॥ ੧,੨੨.
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਹਰੀ ਦਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ।
ਹਨ੍ਤਿ ਯਾਵਚ੍ਚ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਜਨਾਰ੍ਦਨਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰੌਦ੍ਰਂ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਨ੍ਤਕਰਂ ਵਪੁਃ ॥ ੧,੨੨.
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੀਵ, ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਰੁਦਰ ਰੂਪ ਹੈ।
ਏਵਮੇष ਜਗਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰष੍ਟਾ ਜਗਤ੍ਪਾਤਾ ਤਥਾ ਜਗਤ੍ । ਜਗਦ੍ਭਕ੍ਸ਼ਯਿਤਾ ਦੇਵਃ ਸਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਾਰਦਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਭਾਲਣਹਾਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਹਾਰ ਹੈ — ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ।
ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਲੇषੁ ਤ੍ਰਿਧੈਵਂ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਗੁਣਪ੍ਰਵृਤ੍ਯਾ ਪਰਮਂ ਪਦਂ ਤਸ੍ਯਾਗੁਣਂ ਮਹਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਅਨੁਸਾਰ; ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੱਡੀ ਹੈ।
ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਮਯਂ ਵ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯਮਨੌਪਮਮ੍ । ਚਤੁष੍ਪ੍ਰਕਾਰਂ ਤਦਪਿ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਚਾਰ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਚਤੁਃਪ੍ਰਕਾਰਤਾਂ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਯ ਹੇ ਮੁਨੇ । ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਚਾਰ ਰੂਪਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਮ ਪਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਾਧਨਂ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੁषੁ । ਸਾਧ੍ਯਂ ਚ ਵਸ੍ਤ੍ਵਭਿਮਤਂ ਯਤ੍ਸਾਧਯਿਤੁਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸਾਧਨ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।