ਯਦ੍ਗੁਣਂ ਯਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਚ ਯਦ੍ਰੂ ਪਂ ਚ ਜਗਦ੍ਦ੍ਵਿਜ। ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸृष੍ਟਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਨ੍ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਗੁਣ, ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਰੂਪ ਬਣਾਏ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਕਥਯਾਮ੍ਯੇਤਚ੍ਛृਣੁष੍ਵ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ । ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਦੇਵੋਸੌ ਦੇਵਾਦੀਨਖਿਲਾਨ੍ਵਿਭੁਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ।
ਸृष੍ਟਿਂ ਚਿਂਤਯ ਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਪੁਰਾ । ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਮੋਮਯਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤਮੋਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਂਚਪਰ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਮੋਹ, ਵੱਡਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਤੇ ਅੰਧਸਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਪਞ੍ਚਧਾऽਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਬਹਿਰਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਿਨਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ; ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹਨੇਰੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਸੀ।
ਮੁਖ੍ਯਾ ਨਗਾ ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍ ੭ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਸਾਧਕਂ ਸਰ੍ਗਮਮਨ੍ਯਦਪਰਂ ਪੁਨਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।
ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ । ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਸ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿਰਛੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਤਿਰਛੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ ਹ੍ਯਵੇਦਿਨਃ । ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇऽਜ੍ਞਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨਮਾਨਿਨਃ
ਇਹ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਅਗਿਆਨੀ, ਗਲਤ ਰਾਹ ਪਕੜਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਹਂਕृਤਾ ਅਹਂਮਾਨਾ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਧਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਆਵृਤਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਅਠਾਈ (28) ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ।
ਤਮਪ੍ਯਸਾਧਕਂ ਮਤ੍ਵਾ ਧ੍ਯਾਯਤੋਨ੍ਯਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋਰ੍ਧ੍ਵਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ
ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਫਲਦਾਇਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗਾ, ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਾਤਵਿਕ, ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ Ūrdhvasrotas ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤੇ ਸੁਖਪ੍ਰੀਤਿਬਹੁਲਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਾਵृਤਾਃ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਹ ਸੁਖ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਚਮਕਦਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ Ūrdhvasrotas ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁष੍ਟਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਦੇਵਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰ੍ਗੇਭਵਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਨਿष੍ਪਨ੍ਨੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦਾ
ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।
ਤਤੋਨ੍ਯਂ ਸ ਤਦਾ ਦਧ੍ਯੌ ਸਾਧਕਂ ਸਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ . ਅਸਾਧਕਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਞ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਨ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ, ਵਧੀਆ ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨ ਲਿਆ।
ਤਥਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਤਃ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤੁ ਸਾਧਕਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ, ਫਲਦਾਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਵਾਗ੍ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤ ਤਤੋਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸਸ੍ਤੁ ਤੇ । ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਾਸ੍ਤਮੋਦ੍ਰਿ ਕ੍ਤਾ ਰਜੋਧਿਕਾਃ
ਉਪਰਲੇ ਰੁਝਾਨ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਬੋਲੀ ਜੋ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੁਃਖਬਹੁਲਾ ਭੂਯੋਭੂਯਸ਼੍ਚ ਕਾਰਿਣਃ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ षਡਤ੍ਰ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਹਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਮਹਤ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚ ਭੂਤਸਰ੍ਗੋ ਹਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਗ ਐਨ੍ਦ੍ਰਿ ਯਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਰਚਨਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਮ੍ਭੂਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ । ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਮੁਖ੍ਯਾ ਵੈ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਰਚਨਾ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤੈਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨ੍ਯਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸਾਂ षष੍ਠੋ ਦੇਵਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸਂਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਰਚਨਾ ਪਾਸੇ ਵਹਾਅ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਉਪਰ ਵਹਾਅ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ, ਦੇਵ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤੋऽਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਰ੍ਗਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਮਾਨੁषਃ
ਫਿਰ, ਹੇਠਾਂ ਵਹਾਅ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੱਤਵੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਅष੍ਟਮੋऽਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਸਃ । ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਵੈਕृਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਅਠਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਵਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਵੈਕਾਰਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਮਾਰੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਵ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ
ਨੌਵੀਂ, ਕੌਮਾਰ ਰਚਨਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕ ਦੋਹਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਪ੍ਰਾਕृਤਾ ਵੈਕृਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਗਤੋ ਮੂਲਹੇਤਵਃ । ਸृਜਤੋ ਜਗਦੀਸ਼ਸ੍ਯ ਕਿਮਨ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਕਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਮੁਨੇ ਤ੍ਵਯਾ । ਵਿਸ੍ਤਰਾਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਵਤ੍ਤੋ ਮੁਨਿਵਰੋਤ੍ਤਮ
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ਭਾਵਿਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਕੁਸ਼ਲਾਃ ਕੁਸ਼ਲੈਸ੍ਤੁਤਾਃ । ਖ੍ਯਾਤ੍ਯਾ ਤਯਾ ਹ੍ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸਂਹਾਰੇ ਹ੍ਯੁਪਸਂਹृਤਾਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਚੰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਮਾਣ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤਾਃ ਸੁਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਜਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ਸृष੍ਟਿਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਮਾਨਸਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ
ਅਡੋਲ ਤੋਂ ਦੇਵਾਂ ਤੱਕ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ, ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਪਜੀ।
ਤਤੋ ਦੇਵਾਸੁਰਪਿਤॄਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ । ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਯੂਯੁਜਤ੍
ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ — ਇਹ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।
ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਮੋਮਾਤ੍ਰਾ ਹ੍ਯੁਦ੍ਰਿ ਕ੍ਤਾऽਭੂਤ੍ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ । ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੋਰ੍ਜਘਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮਸੁਰਾ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਤਃ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਦੈਤ ਉਪਜੇ।
ਉਤ੍ਸਸਰ੍ਜ ਤਤਸ੍ਤਾਂ ਤੁ ਤਮੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਤਨੁਮ੍ । ਸਾ ਤੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਤਨੁਸ੍ਤੇਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਭੂਦ੍ਵਿਭਾਵਰੀ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਅਕਾਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ।