ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਿਰ੍ਯਗਧਸ਼੍ਚੈਵ ਯਦਾਪ੍ਰਤਿਹਤਾ ਗਤਿਃ । ਤਦਾ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਭੁਵੋ ਨਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵੇ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਥ ਬਾਲਿਸ਼ਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਜਦੋਂ ਉਪਰ, ਪਾਸੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ, ਨੌਜਵਾਨੋ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?
ਤੇ ਤੁ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਦਿਸ਼ਮ੍ । ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਨੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਮੁਦ੍ਰੇਭ੍ਯ ਇਵਾਪਗਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਰ੍ਯ ਸ਼੍ਵੇष੍ਵਥ ਨष੍ਟੋषੁ ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸਃ ਪੁਨਃ । ਵੈਰੁਣ੍ਯਾਮਥ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਹਸ੍ਰਮਸृਜਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੧,੧੫.
ਜਦੋਂ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖ ਨੇ ਵੈਰੁਣੀ ਤੋਂ ਫੇਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
ਵਿਵਰ੍ਧਯਿषਵਸ੍ਤੇ ਤੁ ਸ਼ਬਲਾਸ਼੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪੁਨਃ । ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਵਚਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਾਰਦੇਨੈਵ ਨੋਦਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਿੱਟ-ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਸਨ, ਲੋਕ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮੇ, ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖੇ ਬਚਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੂਚੁਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮ੍ਯਗਾਹ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਭ੍ਰਤॄਣਾਂ ਪਦਵੀ ਚੈਵ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਾਫ ਆਖਿਆ, 'ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਹੀ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।'
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਃਸृਜ੍ਯਾਮਹੇ ਤਤਃ ॥ ੧,੧੫.
'ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰੀਏ,' ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ।
ਤੇਪਿ ਤੇਨੈਵ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪ੍ਰਯਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵਤੋਮੁਖਮ੍ । ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਮੁਦ੍ਰੇਭ੍ਯ ਇਵਾਪਗਾਃ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਵੈ ਭ੍ਰਾਤਾ ਭ੍ਰਾਤੁਰਨ੍ਵੇषਣੇ ਦ੍ਵਿਜ । ਪ੍ਰਯਾਤੋ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾ ਤਨ੍ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹ ਵੀ ਓਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਪਏ; ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ।
ਤਾਂ ਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨष੍ਟਾਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਕ੍ਰੋਧਂ ਚਕ੍ਰੇ ਮਹਾਭਾਗੋ ਨਾਰਦਂ ਸ ਸ਼ਸ਼ਾਪ ਚ ॥ ੧,੧੫.
ਜਦ ਦੱਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਜਾਣਾ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੈਠਾ।
ਸਰ੍ਗਕਾਮਸ੍ਤਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਸ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । षष੍ਟਿਂ ਤਕ੍ਸ਼ੋऽਸृਜਤ੍ਕਨ੍ਯਾ ਵੈਰੁਣ੍ਯਾਮਿਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫.
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਵੈਰੁਣੀ ਤੋਂ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
ਦਦੌ ਸ ਦਸ਼ ਧਰ੍ਮਾਯ ਕਸ਼੍ਯਪਾਯ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ । ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿ ਸੋਮਾਯ ਚਤਸ੍ਤ੍ਰੋऽਰਿष੍ਟਨੇਮਿਨੇ ॥ ੧,੧੫.
ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ, ਸਤਾਈਂ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਤੇ ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਦ੍ਵੇ ਚੈਵ ਬਹੁਪੁਤ੍ਰਾਯ ਦ੍ਵੇ ਚੈਵਾਙ੍ਗਿਰਸੇ ਤਥਾ । ਦ੍ਵੇ ਕृਸ਼ਾਸ਼੍ਵਾਯ ਵਿਦੁषੇ ਤਾਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ ॥ ੧,੧੫.
ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਬਹੁਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਦੋ ਅੰਗੀਰਸ ਨੂੰ, ਤੇ ਦੋ ਵਿਦਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣ।
ਅਰੁਨ੍ਧਤੀ ਵਸੁਰ੍ਜਾਮਿਰ੍ਲਙ੍ਘਾ ਭਾਨੁਮਰੁਤ੍ਵਤੀ । ਸਂਕਲ੍ਪਾ ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾ ਚ ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾ ਚ ਤਾਦृਸ਼ੀ । ਧਰ੍ਮਪਤ੍ਨ੍ਯੋ ਦਸ਼ਤ੍ਵੇਤਾਸ੍ਤਾਸ੍ਵਪਤ੍ਯਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਸਾਧ੍ਯਾਨਜਾਯਤ । ਮਰੁਤ੍ਵਤ੍ਯਾਂ ਸਰੁਤ੍ਵਨ੍ਤੋ ਵਸੋਸ਼੍ਚ ਵਸਵਃ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੧੫.
ਅਰੁੰਧਤੀ, ਵਸੁ, ਜਾਮੀ, ਲੰਘਾ, ਭਾਨੁ, ਮਰੁਤਵਤੀ, ਸੰਕਲਪਾ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਦਸ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ: ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਸਾਧਿਆ, ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤ, ਤੇ ਵਸੁ ਤੋਂ ਵਸੂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਭਾਨਵਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਯਾਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਜਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਭਾਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਨਵ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁਹੂਰਤਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੁਹੂਰਤਜ ਹਨ।
ਲਙ੍ਘਾਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਘੋषੋਥ ਨਾਗਵੀਥੀ ਤੁ ਜਾਮਿਤਾ ॥ ੧,੧੫.
ਲੰਘਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ਾ ਤੇ ਜਾਮੀ ਤੋਂ ਨਾਗਵੀਥੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਪृਥਿਵੀਵਿषਯਂ ਸਰ੍ਵਮਰੁਨ੍ਧਤ੍ਯਾਮ ਜਾਯਤ । ਸਂਕਲ੍ਪਾਯਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਜਜ੍ਞੇ ਸਂਕਲ੍ਪ ਏਵ ਹਿ ॥ ੧,੧੫.
ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ; ਤੇ ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਸਰਬਆਤਮਾ ਸੰਕਲਪ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਯੇ ਤ੍ਵਨੇਕਵਸੁਪ੍ਰਾਣਦੇਵਾ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪੁਰੋਗਮਾਃ । ਵਸਵੋष੍ਟੌ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੧,੧੫.
ਜੋ ਅੱਠ ਵਸੂ ਹਨ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਅਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਆਪੋ ਧ੍ਰੁਵਸ਼੍ਚ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚੈਵਾਨਿਲੋऽਨਲਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਸਸ਼੍ਚ ਵਸਵੋ ਨਾਮਭਿਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਆਪ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਧਰਮ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵਸੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋ ਵੈਤਣ੍ਡਃ ਸ਼੍ਰਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋऽਧ੍ਵਨਿਸ੍ਤਥਾ । ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋ ਭਗਵਾਨ੍ਕਾਲੋ ਲੋਕਪ੍ਰਕਾਲਨਃ ॥ ੧,੧੫.
ਆਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤੰਡ, ਸ਼੍ਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਧਵਨ ਹਨ; ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੋਮਸ੍ਯ ਭਗਵਾਨ੍ਵਰ੍ਚੋ ਵਰ੍ਚਸ੍ਵੀ ਯੇਨ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੫.
ਸੋਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਵਰਚੋ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚਮਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋ ਦ੍ਰਵਿਣੋ ਹੁਤਹਵ੍ਯਵਹਸ੍ਤਥਾ । ਮਨੋਹਰਾਯਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਃ ਪ੍ਰਾਣੋਥ ਰਵਣਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੫.
ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਣ ਤੇ ਹੁਤਹਵ੍ਯਵਹ ਹੈ; ਮਨੋਹਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੀਤਲ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਰਵਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਅਨਿਲਸ੍ਯ ਸ਼ਿਵਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਮਨੋਜਵਃ । ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਗਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵੌ ਪੁਤ੍ਰਾਵਨਿਲਸ੍ਯ ਤੁ ॥ ੧,੧੫.
ਅਨਿਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਵਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ੍ਰ ਮਨੋਜਵ ਅਤੇ ਅਵਿਜ਼ਾਤਗਤੀ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨਿਪੁਤ੍ਰਃ ਕੁਮਾਰਸ੍ਤੁ ਸ਼ਰਸ੍ਤਮ੍ਬੇ ਵ੍ਯਜਾਯਤ । ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖੋ ਵਿਸ਼ਾਖਸ਼੍ਚ ਨੈਗਮੇਯਸ਼੍ਚ ਪृष੍ਠਜਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਅਗਨਿ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਕੁਮਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਾਖ, ਵਿਸ਼ਾਖ ਤੇ ਨੈਗਮੇਯ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਅਪਤ੍ਯਂ ਕृਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਤੁ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕੇਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੫.
ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषਸ੍ਯ ਵਿਦੁਃ ਪੁਤ੍ਰਂ ऋषਿ ਨਾਮ੍ਨਾਥ ਦੇਵਲਮ੍ । ਦ੍ਵੌ ਪੁਤ੍ਰੌ ਦੇਵਲਸ੍ਯਾਪਿ ਕ੍ਸ਼ਮਾਵਨ੍ਤੌ ਮਨੀषਿਣੌ ॥ ੧,੧੫.
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਤਯੂਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਲ ਸੀ। ਦੇਵਲ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤ੍ਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਸ਼ਮਾਵੰਤ ਸੀ।
ਬृਹਸ੍ਪਤੇਸ੍ਤੁ ਭਗਿਨੀ ਵਰਸ੍ਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣੀ । ਯੋਗਸਿਦ੍ਧਾ ਜਗਤ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮਸਕ੍ਤਾ ਵਿਚਰਤ੍ਯੁਤ । ਪ੍ਰਭਾਸਸ੍ਯ ਤੁ ਸਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਵਸੂਨਾਮष੍ਟਮਸ੍ਯ ਤੁ ॥ ੧,੧੫.
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ਇੱਕ ਉੱਤਮ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਇਸਤਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸ, ਜੋ ਅੱਠਵੇਂ ਵਸੂ ਹਨ, ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।
ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਮਹਾਭਾਗਸ੍ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਜ੍ਞੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਕਰ੍ਤਾ ਸ਼ਿਲ੍ਪਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਨਾਂ ਚ ਵਾਰ੍ਧਕਿਃ ॥ ੧,੧੫.
ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਾਸਤੂਕਾਰ ਹਨ।
ਭੂषਣਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕਰ੍ਤਾਸ਼ਿਲ੍ਪਵਤਾਂ ਵਰਃ । ਯਃ ਸਰ੍ਵੈषਾਂ ਵਿਮਾਨਾਨਿ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਚਕਾਰ ਹ । ਮਨੁष੍ਯਾਸ਼੍ਚੋਪਜੀਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਜੈਕਪਾਦਹਿਰ੍ਬੁਧ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਰੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ । ਤ੍ਵष੍ਟੁਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਤ੍ਮਜਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੋ ਮਹਾਤਪਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਬੁਧਨ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ। ਤਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਸੀ।
ਹਰਸ਼੍ਚ ਬਹੁਰੂਪਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕਸ਼੍ਚਾਪਰਾਜਿਤਃ । ਵृषਾਕਪਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਮ੍ਭੁਸ਼੍ਚ ਕਪਰ੍ਦੀਰੈਵਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੫.
ਹਰ, ਬਹੁਰੂਪ, ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ, ਅਪਰਾਜਿਤ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ, ਸ਼ੰਭੂ, ਕਪਰਦੀ ਅਤੇ ਰੈਵਤ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮृਗਵ੍ਯਾਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਕਪਾਲੀ ਚ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਏਕਾਦਸ਼ੈਤੇ ਕਥਿਤਾ ਰੁਦ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਮ੍ਰਿਗਵਿਆਧ, ਸ਼ਰਵ ਅਤੇ ਕਪਾਲੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।