ਕਾਨਿष੍ਠ੍ਯਂ ਜ੍ਯੈष੍ਠ੍ਯਮਪ੍ਯੇषਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਾਭੂਦ੍ਦ੍ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਤਪ ਏਵ ਗਰੀਯੋਭੂਤ੍ਪ੍ਰਭਾ ਵਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫.
ਪਹਿਲਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਤਪ ਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਚਮਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋਰਗਰਕ੍ਸ਼ਸਾਮ੍ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੇਹ ਮਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਯ ॥ ੧,੧੫.
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਸੱਪ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृਜੇਤਿ ਵ੍ਯਾਦਿष੍ਟਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਾ । ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਭੂਤਾਨਿ ਤਥਾ ਸ਼ृਣੁ ਮਹਾਮੁਨੇ ॥ ੧,੧੫.
ਪ੍ਰਸ਼ਾਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਮুনি, ਸੁਣੋ।
ਮਾਨਸਾਨ੍ਯੇਵ ਭੂਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਕ੍ਸ਼ੋऽਸृਜਤ੍ਤਦਾ । ਦੇਵਾਨृषੀਨ੍ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਨਸੁਰਾਨ੍ਪਨ੍ਨਗਾਂਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੫.
ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਸੱਪ।
ਯਦਾਸ੍ਯ ਸृਜਮਾਨਸ੍ਯ ਨ ਵ੍ਯਵਰ੍ਧਨ੍ਤ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਤਤਃ ਸਂਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਸ ਪੁਨਃ ਸृष੍ਟਿਹੇਤੋਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ॥ ੧,੧੫.
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਸਤੇ ਫੇਰ ਸੋਚਿਆ।
ਮੈਥੁਨੇਨੈਵ ਧਰ੍ਮੇਣ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਅਸਕ੍ਨੀਮਾਵਹਤ੍ਕਨ੍ਯਾਂ ਵੀਰਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ । ਸੁਤਾਂ ਸੁਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤਾਂ ਮਹਤੀਂ ਲੋਕਧਾਰਿਣੀਮ੍ ॥ ੧,੧੫.
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਅਸਿਕਨੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ।
ਅਥ ਪੁਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰਾਣੈ ਵੈਰੁਣ੍ਯਾਂ ਪਞ੍ਚ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ । ਅਸਿਕ੍ਨ੍ਯਾਂ ਜਨਯਾਮਾਸ ਸਰ੍ਗਹੇਤੋਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ॥ ੧,੧੫.
ਫਿਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਅਸਿਕਨੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
ਤਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਾਰਦੋ ਵਿਪ੍ਰ ਸਂਵਿਵਰ੍ਧਯਿषੂਨ੍ਪ੍ਰਜਾਃ । ਸਂਗਮ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਸਂਵਾਦੋ ਦੇਵਰ੍षਿਰਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਨਾਰਦ ਨੇ, ਜੋ ਜੀਵ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
ਹੇ ਹਰ੍ਯਸ਼੍ਵਾ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਯੂਯਂ ਕਰਿष੍ਯਥ । ਈਦृਸ਼ੋ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਨੋ ਭਵਤਾਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮੀਦਮ੍ ॥ ੧,੧੫.
ਹੇ ਹਰਯਸ਼ਵੋ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰੋਗੇ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਤਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।
ਬਾਲਿਸ਼ ਬਤ ਯੂਯਂ ਵੈ ਨਾਸ੍ਯਾ ਜਾਨੀਤ ਵੈ ਭੁਵਃ । ਅਨ੍ਤਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚੈਵ ਕਥਂ ਸृਕ੍ਸ਼੍ਯਥ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਅਫ਼ਸੋਸ, ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਚਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕਰੋਗੇ?
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਿਰ੍ਯਗਧਸ਼੍ਚੈਵ ਯਦਾਪ੍ਰਤਿਹਤਾ ਗਤਿਃ । ਤਦਾ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਭੁਵੋ ਨਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵੇ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਥ ਬਾਲਿਸ਼ਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਜਦੋਂ ਉਪਰ, ਪਾਸੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ, ਨੌਜਵਾਨੋ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?
ਤੇ ਤੁ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਦਿਸ਼ਮ੍ । ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਨੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਮੁਦ੍ਰੇਭ੍ਯ ਇਵਾਪਗਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਰ੍ਯ ਸ਼੍ਵੇष੍ਵਥ ਨष੍ਟੋषੁ ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸਃ ਪੁਨਃ । ਵੈਰੁਣ੍ਯਾਮਥ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਹਸ੍ਰਮਸृਜਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੧,੧੫.
ਜਦੋਂ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖ ਨੇ ਵੈਰੁਣੀ ਤੋਂ ਫੇਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
ਵਿਵਰ੍ਧਯਿषਵਸ੍ਤੇ ਤੁ ਸ਼ਬਲਾਸ਼੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪੁਨਃ । ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਵਚਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਾਰਦੇਨੈਵ ਨੋਦਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਿੱਟ-ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਸਨ, ਲੋਕ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮੇ, ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖੇ ਬਚਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੂਚੁਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮ੍ਯਗਾਹ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਭ੍ਰਤॄਣਾਂ ਪਦਵੀ ਚੈਵ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਾਫ ਆਖਿਆ, 'ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਹੀ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।'
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਃਸृਜ੍ਯਾਮਹੇ ਤਤਃ ॥ ੧,੧੫.
'ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰੀਏ,' ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ।
ਤੇਪਿ ਤੇਨੈਵ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪ੍ਰਯਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵਤੋਮੁਖਮ੍ । ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਮੁਦ੍ਰੇਭ੍ਯ ਇਵਾਪਗਾਃ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਵੈ ਭ੍ਰਾਤਾ ਭ੍ਰਾਤੁਰਨ੍ਵੇषਣੇ ਦ੍ਵਿਜ । ਪ੍ਰਯਾਤੋ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾ ਤਨ੍ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ ॥ ੧,੧੫.
ਉਹ ਵੀ ਓਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਪਏ; ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ।
ਤਾਂ ਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨष੍ਟਾਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਕ੍ਰੋਧਂ ਚਕ੍ਰੇ ਮਹਾਭਾਗੋ ਨਾਰਦਂ ਸ ਸ਼ਸ਼ਾਪ ਚ ॥ ੧,੧੫.
ਜਦ ਦੱਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਜਾਣਾ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੈਠਾ।
ਸਰ੍ਗਕਾਮਸ੍ਤਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਸ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । षष੍ਟਿਂ ਤਕ੍ਸ਼ੋऽਸृਜਤ੍ਕਨ੍ਯਾ ਵੈਰੁਣ੍ਯਾਮਿਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫.
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਵੈਰੁਣੀ ਤੋਂ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
ਦਦੌ ਸ ਦਸ਼ ਧਰ੍ਮਾਯ ਕਸ਼੍ਯਪਾਯ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ । ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿ ਸੋਮਾਯ ਚਤਸ੍ਤ੍ਰੋऽਰਿष੍ਟਨੇਮਿਨੇ ॥ ੧,੧੫.
ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ, ਸਤਾਈਂ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਤੇ ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਦ੍ਵੇ ਚੈਵ ਬਹੁਪੁਤ੍ਰਾਯ ਦ੍ਵੇ ਚੈਵਾਙ੍ਗਿਰਸੇ ਤਥਾ । ਦ੍ਵੇ ਕृਸ਼ਾਸ਼੍ਵਾਯ ਵਿਦੁषੇ ਤਾਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ ॥ ੧,੧੫.
ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਬਹੁਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਦੋ ਅੰਗੀਰਸ ਨੂੰ, ਤੇ ਦੋ ਵਿਦਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣ।
ਅਰੁਨ੍ਧਤੀ ਵਸੁਰ੍ਜਾਮਿਰ੍ਲਙ੍ਘਾ ਭਾਨੁਮਰੁਤ੍ਵਤੀ । ਸਂਕਲ੍ਪਾ ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾ ਚ ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾ ਚ ਤਾਦृਸ਼ੀ । ਧਰ੍ਮਪਤ੍ਨ੍ਯੋ ਦਸ਼ਤ੍ਵੇਤਾਸ੍ਤਾਸ੍ਵਪਤ੍ਯਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ । ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਸਾਧ੍ਯਾਨਜਾਯਤ । ਮਰੁਤ੍ਵਤ੍ਯਾਂ ਸਰੁਤ੍ਵਨ੍ਤੋ ਵਸੋਸ਼੍ਚ ਵਸਵਃ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੧੫.
ਅਰੁੰਧਤੀ, ਵਸੁ, ਜਾਮੀ, ਲੰਘਾ, ਭਾਨੁ, ਮਰੁਤਵਤੀ, ਸੰਕਲਪਾ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਦਸ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ: ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਸਾਧਿਆ, ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤ, ਤੇ ਵਸੁ ਤੋਂ ਵਸੂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਭਾਨਵਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਯਾਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਜਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਭਾਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਨਵ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁਹੂਰਤਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੁਹੂਰਤਜ ਹਨ।
ਲਙ੍ਘਾਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਘੋषੋਥ ਨਾਗਵੀਥੀ ਤੁ ਜਾਮਿਤਾ ॥ ੧,੧੫.
ਲੰਘਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ਾ ਤੇ ਜਾਮੀ ਤੋਂ ਨਾਗਵੀਥੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਪृਥਿਵੀਵਿषਯਂ ਸਰ੍ਵਮਰੁਨ੍ਧਤ੍ਯਾਮ ਜਾਯਤ । ਸਂਕਲ੍ਪਾਯਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਜਜ੍ਞੇ ਸਂਕਲ੍ਪ ਏਵ ਹਿ ॥ ੧,੧੫.
ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ; ਤੇ ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਸਰਬਆਤਮਾ ਸੰਕਲਪ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਯੇ ਤ੍ਵਨੇਕਵਸੁਪ੍ਰਾਣਦੇਵਾ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪੁਰੋਗਮਾਃ । ਵਸਵੋष੍ਟੌ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੧,੧੫.
ਜੋ ਅੱਠ ਵਸੂ ਹਨ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਅਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਆਪੋ ਧ੍ਰੁਵਸ਼੍ਚ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚੈਵਾਨਿਲੋऽਨਲਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਸਸ਼੍ਚ ਵਸਵੋ ਨਾਮਭਿਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੫.
ਆਪ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਧਰਮ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵਸੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋ ਵੈਤਣ੍ਡਃ ਸ਼੍ਰਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋऽਧ੍ਵਨਿਸ੍ਤਥਾ । ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋ ਭਗਵਾਨ੍ਕਾਲੋ ਲੋਕਪ੍ਰਕਾਲਨਃ ॥ ੧,੧੫.
ਆਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤੰਡ, ਸ਼੍ਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਧਵਨ ਹਨ; ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੋਮਸ੍ਯ ਭਗਵਾਨ੍ਵਰ੍ਚੋ ਵਰ੍ਚਸ੍ਵੀ ਯੇਨ ਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੫.
ਸੋਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਵਰਚੋ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚਮਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋ ਦ੍ਰਵਿਣੋ ਹੁਤਹਵ੍ਯਵਹਸ੍ਤਥਾ । ਮਨੋਹਰਾਯਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਃ ਪ੍ਰਾਣੋਥ ਰਵਣਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੫.
ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਣ ਤੇ ਹੁਤਹਵ੍ਯਵਹ ਹੈ; ਮਨੋਹਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੀਤਲ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਰਵਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।