ਤੈਃ षਡ੍ਭਿਰਯਨਂ ਵਰ੍ष ਦ੍ਵੇऽਯਨੇਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਅਯਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਦੇਵਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰਂ ਦਿਨਮ੍
ਉਹੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਭਾਗਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ
ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣ ਲਵੋ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵੈ ਚੈਕਂ ਕृਤਾਦਿषੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਦਿਵ੍ਯਾਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯੁਗੇष੍ਵਾਹੁਃ ਪੁਰਾਵਿਦਃ
ਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ ਤੇ ਇੱਕ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਸ਼ਤੈਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰਾਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਯੁਗਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰੋ ਹਿ ਸਃ
ਉਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸੰਧਿਆ (ਤੁਲਕਾਲ) ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸਧ੍ਯਾਂਸ਼ਯੋਰਨ੍ਤਰ੍ਯਃ ਕਾਲੋ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਯੁਗਾਖ੍ਯਃ ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ
ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਰਰਸ਼੍ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ । ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਤਹਸ੍ਤ੍ਰ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸਂ ਮੁਨੇ
ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ — ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਕਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਮਨਵਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਪਰਿਮਾਣਂ ਚ ਤੇषਾਂ ਕਾਲਕृਤਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਸੁਣੋ।
ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਸੁਰਾਃ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਮਨੁਸ੍ਤਤ੍ਸੂਨਵੋ ਨृਪਾਃ । ਏਕਕਾਲੇ ਹਿ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍
ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ, ਮਨੂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ — ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਯਗੁਣਾਂ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਸਾਧਿਕਾ ਹ੍ਰੋਕਾਸਪ੍ਤਤਿਃ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਮਨੋਃ ਕਾਲਃ ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸਤ੍ਤਮ
ਇਕਹੱਤਰ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ, ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਮਨਵੰਤਰੀ ਸਮਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵ। ਇਹ ਮਨੂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
ਅष੍ਟੌ ਸ਼ਤ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਯਾਂ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਦ੍ਵਿਪਤ੍ਰਚਾਸ਼ਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ
ਅਠ ਸੌ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਦੋ ਗੁਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਂਖ੍ਯਾਯਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਸਪ੍ਤषष੍ਟਿਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਤੇ ਹੋਰ ਸੜਸਠ ਨਿਯੁਤ ਵੀ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।
ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤੁ ਸਹ੍ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਕਾਲੋऽਯਮਧਿਕਂ ਵਿਨਾ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਡ੍ਖਯੇਯਂ ਮਾਨੁषੈਰ੍ਵਤ੍ਸਰੈਰ੍ਦ੍ਵਿਜ
ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਵਾਧੇ ਦੇ। ਇਹ ਮਨਵੰਤਰੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣੋ ਹ੍ਯੋष ਕਾਲੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਨਾਮ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਤ੍ਰ੍ਚਰਃ
ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਸਮਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦਾ ਹੀ ਦਹ੍ਰਾਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਭੂਰ੍ਭੁਵਾਦਿਕਮ੍ । ਜਨਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਤਾਪਾਰ੍ਥਾ ਮਹਰ੍ਲੋਕਨਿਵਾਸਿਨਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ — ਭੂ, ਭੁਵ ਤੇ ਹੋਰ — ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਤਾਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤੁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ਮਕਃ । ਭੋਗਿਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਗਤਃ ਸ਼ੇਤੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਗ੍ਰਾਸਬृਂਹਿਤਃ
ਜਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸੱਪ ਦੀ ਸੈਜ 'ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਵਧ ਗਿਆ।
ਜਨਸ੍ਥੈਰ੍ਯੋਗਿਭਿਰ੍ਦੇਵਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਾਨੋऽਬ੍ਜਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਹਿ ਤਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਤਦਨ੍ਤੇ ਸृਜਤੇ ਪੁਨਃ
ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਯੋਗੀ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਰ੍षਮੇਵਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਚ ਯਤ੍ । ਸ਼ਤਂ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਪਰਮਾਯੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਐਸੇ ਸੌ ਸਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਤੀਤਂ ਤੁ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨਘ । ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇऽਭੂਨ੍ਮਹਾਕਲ੍ਪਃ ਪਾਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਭਿਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪਾਦਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾ-ਕਲਪ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । ਵਾਰਾਹ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪਰਾਰਧ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹਾ ਕਲਪ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਦੇਵੋऽਸੌ ਦੇਵਰ੍षਿਪਿਤृਦਾਨਵਾਨ੍ । ਮਨੁष੍ਯਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵृਕ੍ਸ਼ਾਦੀਨ੍ਭੂਵ੍ਯੋਮਸਲਿਲੌਕਸਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ?
ਯਦ੍ਗੁਣਂ ਯਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਚ ਯਦ੍ਰੂ ਪਂ ਚ ਜਗਦ੍ਦ੍ਵਿਜ। ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸृष੍ਟਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਨ੍ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਗੁਣ, ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਰੂਪ ਬਣਾਏ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਕਥਯਾਮ੍ਯੇਤਚ੍ਛृਣੁष੍ਵ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ । ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਦੇਵੋਸੌ ਦੇਵਾਦੀਨਖਿਲਾਨ੍ਵਿਭੁਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ।
ਸृष੍ਟਿਂ ਚਿਂਤਯ ਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਪੁਰਾ । ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਮੋਮਯਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤਮੋਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਂਚਪਰ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਮੋਹ, ਵੱਡਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਤੇ ਅੰਧਸਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਪਞ੍ਚਧਾऽਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਬਹਿਰਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਿਨਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ; ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹਨੇਰੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਸੀ।
ਮੁਖ੍ਯਾ ਨਗਾ ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍ ੭ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਸਾਧਕਂ ਸਰ੍ਗਮਮਨ੍ਯਦਪਰਂ ਪੁਨਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।
ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ । ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਸ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿਰਛੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਤਿਰਛੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ ਹ੍ਯਵੇਦਿਨਃ । ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇऽਜ੍ਞਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨਮਾਨਿਨਃ
ਇਹ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਅਗਿਆਨੀ, ਗਲਤ ਰਾਹ ਪਕੜਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਹਂਕृਤਾ ਅਹਂਮਾਨਾ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਧਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਆਵृਤਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਅਠਾਈ (28) ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ।
ਤਮਪ੍ਯਸਾਧਕਂ ਮਤ੍ਵਾ ਧ੍ਯਾਯਤੋਨ੍ਯਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋਰ੍ਧ੍ਵਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ
ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਫਲਦਾਇਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗਾ, ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਾਤਵਿਕ, ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ Ūrdhvasrotas ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।