ਕਾਲਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਯਨ੍ਮਯੋਕ੍ਤਂ ਤਵਾਨਘ । ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਨਿਬੋਧ ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਮਾਣੋਪਪਾਦਨਮ੍
ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮਝ ਲੈ।
ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਚੈਵ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਚਰਾਣਾਮਚਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਭੂਭੂਭृਤ੍ਸਾਗਰਾਦੀਨਾਮਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਚ ਸਤ੍ਤਮ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾष੍ਠਾ ਪਤ੍ਰ੍ਚਦਸ਼ਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਿਮੇषਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕਾष੍ਠਾ ਪਤ੍ਰ੍ਚਦਸ਼ਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਿਮੇषਾ ਮਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕਾष੍ਠਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਮੌਹੂਰ੍ਤਿਕੋ ਵਿਧਿਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ 'ਕਾਠਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ 'ਕਲਾ' ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ 'ਮੁਹੂਰਤ' ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ।
ਤਾਵਤ੍ਸਂਖ੍ਯੈਰਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤੈਰ੍ਮਾਨੁषਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਾਵਾਨਿਤ ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਉਹੀ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੈਃ षਡ੍ਭਿਰਯਨਂ ਵਰ੍ष ਦ੍ਵੇऽਯਨੇਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਅਯਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਦੇਵਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰਂ ਦਿਨਮ੍
ਉਹੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਭਾਗਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ
ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣ ਲਵੋ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵੈ ਚੈਕਂ ਕृਤਾਦਿषੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਦਿਵ੍ਯਾਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯੁਗੇष੍ਵਾਹੁਃ ਪੁਰਾਵਿਦਃ
ਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ ਤੇ ਇੱਕ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਸ਼ਤੈਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰਾਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਯੁਗਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰੋ ਹਿ ਸਃ
ਉਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸੰਧਿਆ (ਤੁਲਕਾਲ) ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸਧ੍ਯਾਂਸ਼ਯੋਰਨ੍ਤਰ੍ਯਃ ਕਾਲੋ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਯੁਗਾਖ੍ਯਃ ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ
ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਰਰਸ਼੍ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ । ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਤਹਸ੍ਤ੍ਰ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸਂ ਮੁਨੇ
ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ — ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਕਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਮਨਵਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਪਰਿਮਾਣਂ ਚ ਤੇषਾਂ ਕਾਲਕृਤਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਸੁਣੋ।
ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਸੁਰਾਃ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਮਨੁਸ੍ਤਤ੍ਸੂਨਵੋ ਨृਪਾਃ । ਏਕਕਾਲੇ ਹਿ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍
ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ, ਮਨੂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ — ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਯਗੁਣਾਂ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਸਾਧਿਕਾ ਹ੍ਰੋਕਾਸਪ੍ਤਤਿਃ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਮਨੋਃ ਕਾਲਃ ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸਤ੍ਤਮ
ਇਕਹੱਤਰ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ, ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਮਨਵੰਤਰੀ ਸਮਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵ। ਇਹ ਮਨੂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
ਅष੍ਟੌ ਸ਼ਤ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਯਾਂ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਦ੍ਵਿਪਤ੍ਰਚਾਸ਼ਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ
ਅਠ ਸੌ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਦੋ ਗੁਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਂਖ੍ਯਾਯਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਸਪ੍ਤषष੍ਟਿਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਤੇ ਹੋਰ ਸੜਸਠ ਨਿਯੁਤ ਵੀ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।
ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤੁ ਸਹ੍ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਕਾਲੋऽਯਮਧਿਕਂ ਵਿਨਾ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਡ੍ਖਯੇਯਂ ਮਾਨੁषੈਰ੍ਵਤ੍ਸਰੈਰ੍ਦ੍ਵਿਜ
ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਵਾਧੇ ਦੇ। ਇਹ ਮਨਵੰਤਰੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣੋ ਹ੍ਯੋष ਕਾਲੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੋ ਨਾਮ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਤ੍ਰ੍ਚਰਃ
ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਸਮਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦਾ ਹੀ ਦਹ੍ਰਾਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਭੂਰ੍ਭੁਵਾਦਿਕਮ੍ । ਜਨਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਤਾਪਾਰ੍ਥਾ ਮਹਰ੍ਲੋਕਨਿਵਾਸਿਨਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ — ਭੂ, ਭੁਵ ਤੇ ਹੋਰ — ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਤਾਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤੁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ਮਕਃ । ਭੋਗਿਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਗਤਃ ਸ਼ੇਤੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਗ੍ਰਾਸਬृਂਹਿਤਃ
ਜਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸੱਪ ਦੀ ਸੈਜ 'ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਵਧ ਗਿਆ।
ਜਨਸ੍ਥੈਰ੍ਯੋਗਿਭਿਰ੍ਦੇਵਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਾਨੋऽਬ੍ਜਸਮ੍ਭਵਃ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਹਿ ਤਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਤਦਨ੍ਤੇ ਸृਜਤੇ ਪੁਨਃ
ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਯੋਗੀ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਰ੍षਮੇਵਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਚ ਯਤ੍ । ਸ਼ਤਂ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਪਰਮਾਯੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਐਸੇ ਸੌ ਸਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਤੀਤਂ ਤੁ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨਘ । ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇऽਭੂਨ੍ਮਹਾਕਲ੍ਪਃ ਪਾਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਭਿਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪਾਦਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾ-ਕਲਪ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । ਵਾਰਾਹ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪੋऽਯਂ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪਰਾਰਧ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹਾ ਕਲਪ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯੋऽਸੌ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਭਗਵਾਨ੍ਯਥਾ । ਸਸਰ੍ਜ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਤਦਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਰਚੇ; ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਸਰ੍ਜ ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ਮਕਃ । ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਪਤਿਰ੍ਦੇਵੋ ਯਥਾ ਤਨ੍ਮੇ ਨਿਸ਼ਾਮਯ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੀਵ ਰਚੇ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਦੇਵ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਸੁਣੋ।
ਅਤੀਤਕਲ੍ਪਾਵਸਾਨੇ ਨਿਸ਼ਾਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿ ਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਲੋਕਮਵੈਕ੍ਸ਼ਤ
ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਤੇ ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਗਿਆ, ਤਦ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ।
ਨਾਰਾਯਣਃ ਪਰੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਰੋषਾਮਪਿ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪੀ ਭਗਵਾਨਨਾਦਿਃ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਭਵਃ
ਨਾਰਾਇਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਅਗੋਚਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਇਮਂ ਚੋਦਾਹਰਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਨਾਰਾਯਣਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਿਣਂ ਦੇਵਂ ਜਗਤਃ ਪ੍ਰਭਵਾਪ੍ਯਯਮ੍
ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ।
ਆਪੋ ਨਾਰਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਆਪੋ ਵੈ ਨਰਸੂਨਵਃ । ਅਯਨਂ ਤਸ੍ਯ ਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਪਾਣੀ ਨੂੰ 'ਨਾਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੋਯਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਾਂ ਮਹੀਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਜਗਤ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵੀਕृਤੇ । ਅਨੁਮਾਨਾਤ੍ਤਦੁਦ੍ਧਾਰਂ ਕਰ੍ਤੁਕਾਮਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਲਈ ਢੰਗ ਸੋਚਿਆ।