ਵਿष੍ਣੁਪੁਰਾਣਮ੍

त्वत्तो हि वेदाध्ययनमधीतमखिलं गुरो । धर्मशास्त्राणि सर्वाणि तथांगनि यथाक्रमम्

ਗੁਰੂ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ ਹਨ।

त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मानन्ये नाकृतश्रमम् । वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु प्रायशो येऽपि विद्विषः

ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਿਨਾ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

सोऽहमिच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् । बभूव भूयश्च​ यथा महाभाग भविष्यति

ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਗ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ।

यन्मयं च जगद्ब्रह्मन्यतश्चैतच्चराचरम् । लीनमासीद्यथा यत्र लयमेष्यति यत्र च

ਇਹ ਜਗਤ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਵੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮੁੜ ਮਿਲੇਗਾ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।

यत्प्रमाणानि भूतानि देवादीनां च सम्भवम् । समुद्रपर्वतानां च संस्थानं च यथा भुवः

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।

सूर्यादीनां च संस्थानं प्रमाणं मुनिसत्तम । देवादीनां तथा वंशान्मनून्मन्वन्तराणि च

ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਤੇ ਮਾਪ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਮਨੂਆਂ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦੱਸੋ।

कल्पान् कल्पविभागांश्च चातुर्युगविकल्पितान् । कल्पान्तस्य स्वरूपं च युगधर्माश्च कृत्स्नशः

ਕਲਪਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਦੱਸੋ।

देवर्षिपार्थिवानां च चरितं यन्महामुने । वेदशाखाप्रणयनं यथावद्व्‌यासकर्तृकम्

ਮਹਾ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕਰਤਬ, ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਰਚਨਾ ਵੀ ਦੱਸੋ।

धर्माश्च ब्राह्मणादीनां तथा चाश्रमवासिनाम् । श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं त्वृत्तो वासिष्ठनन्दन

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਰਤਬ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ।

ब्रह्मन्प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् । येनाहमेतज्जानीयां त्वत्प्रसादान्महामुने

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਾ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਸਕਾਂ।

श्रीपराशर उवाच साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितोऽस्मि पुरातनम् । पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यदुवाच ह

ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਮਲੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਭਗਵਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ—

विश्वामित्रप्रयुक्तेन रक्षसा भक्षितः पुरा । श्रुतस्तातस्ततः क्रोधो मैत्रेयाभून्ममातुलः

ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਮੇਰੇ ਮਾਮਾ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ।

ततोऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् । भस्मीभूताश्च शतशस्तस्मिन्सत्रे निशाचराः

ਫਿਰ ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਯਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਏ।

ततः सड्‌क्षीयमाणेषु तेषु रक्षस्स्वशेषतः । मामुवाच महाभागो वसिष्ठो मत्पितामहः

ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾਮਾ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਮਹਾਂਭਾਗ ਸਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

अलमत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि । राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस्ते विहितं हि तत्

ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦੇ; ਇਹ ਗੁੱਸਾ ਦਬਾ ਲੈ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ—ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਨਿਯਤ ਸੀ।

मूढानामेव भवति क्रोधो ज्ञानवतां कृतः । हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान्

ਗੁੱਸਾ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਕੌਣ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

सत्र्चितस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः । यशसस्तपसश्र्चैव क्रोधो नाशकरः परः

ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਗੁੱਸਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਯਸ਼ ਤੇ ਤਪ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः । वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भव

ਜੋ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਨਾ ਆ।

अलं निशाचरैर्दग्धैदीनैरनपकारिभिः । सत्रं ते विरमत्वेतत्क्षमासारा हि साधवः

ਇਹ ਯਜਨ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਅਣਉਪਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਖਾਸੀਅਤ ਸਬਰ ਹੈ।

एवं तातेन तेनाहमनुनीतो महात्मना । उपसंहृतवान्सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਯਜਨ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

ततः प्रीतः स भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सम्प्राप्तश्च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः

ਫਿਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਲਸਤਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः । मामुवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः

ਪਿਤਾਮਾ ਵਲੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ, ਅਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਪੁਲਸਤਿਆ, ਜੋ ਪੁਲਹਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

वैरे महति यद्दाक्याद्‌गुरोरद्याश्रिता क्षमा । त्वया तस्मात्समस्तानि भवात्र्च्छास्त्राणि वेत्स्यति

ਤੂੰ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਡੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਬਰ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਣੇਗਾ।

सन्ततेर्न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः । त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम्

ਮੇਰੀ ਵੰਸ਼ਬੰਦੀ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਟੁੱਟੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति । देवतापारमार्थ्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान्

ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪੁਰਾਣ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਰਚਨਕਾਰ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣੇਗਾ।

प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस्तमला मतिः । मत्प्रसादादसन्दिग्धा तव वत्स भविष्यति

ਕਰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ, ਤੇਰੀ ਮੱਤ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।

ततश्च प्राह भगवान्वसिष्ठो मे पितामहः । पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति

ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾਮਾ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਪੁਲਸਤਿਆ ਜੋ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।

इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता । यदुक्तं तत्स्मृतिं याति त्वत्प्रश्नादखिलं मम

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਪੁਲਸਤਿਆ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਯਾਦ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਗਈ।

सोऽहं वदाम्यशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते । पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम्

ਇਸ ਲਈ, ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪੁਰਾਣ ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣ।