ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਪਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿਕਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਪਾਰਾਸਰ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਤਾਪ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਲਯ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਮੂਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਰਜੋਗੁਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਅਣਮਾਪ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਸਤੋਗੁਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸੇਸ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਹੀ ਜਨਾਰਦਨ, ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਲਯ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸਕ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਆਦਿਕ — ਇਹ ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜਗਤ) ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੈ। ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਲਯ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਭਾਲਕ, ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਵਿਸ਼ਨੁ, ਪਰਮ, ਵਰਦਾਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ। ਫਿਰ, ਪਾਰਾਸਰ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਜਨਮ ਕਥਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਪ-ਮਿਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨਕਾਲ ਸੋ ਸਾਲ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਾਅ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਪਰਾਰਧ। ਫਿਰ, ਪਾਰਾਸਰ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵੀ ਦੱਸੀ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਹੋਣ, ਸਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ — ਦੱਖਣਾਯਨ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤ) ਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ (ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਨ)। ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ ਤੇ ਕਲੀ — ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁੱਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ, ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ ਸਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਸੰਧਿਆ (ਗੋਧੁਲੀ) ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨੁਵੰਤਰੇ ਵਿਚ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ, ਮਨੁ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਮਨੁਵੰਤਰੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ ਯੁੱਗ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਆਦ 872,000 (ਅੱਠ ਲੱਖ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ) ਦੇਵ ਸਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਨਿਯੁਤਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੌਦਾਂ ਮਨੁਵੰਤਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨੈਮਿਤਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ (ਅਸਥਾਈ ਲਯ) ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ — ਭੂ, ਭੁਵਹ, ਆਦਿ — ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਨਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਨਲੋਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਸੇਸ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਯੋਗੀ ਉਸ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਸੀ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਤੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੋ ਸਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਯੁ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਕਲਪ ਆਇਆ। ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪਰਾਰਧ ਵਿਚ, ਜੋ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਰੁੱਖ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਰਚੇ?