ਕ੍ਰਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਯਜਨਾ ਦਾ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਯਜਨਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੁਝ ਅਸੰਭਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਤੂੰ ਜਿਹੜਾ ਸਥਾਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਪਾ ਲਏਂਗਾ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ, ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰ?” ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਜਪਾਂ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ?” ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦਇਆਲੂ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦਿਖਾਵੇ।” ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰਿੰਸ, ਤੂੰ ਯੋਗ੍ਯ ਹੈਂ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗੇ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਹਨ।” ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਸਲੀ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। “ਜੋ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦਾ ਰੂਪ, ਪੁਰਸ਼, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ: ਓਮ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੈ।” ਇਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇਰੇ ਪੂਰਵਜ, ਮਨੁ ਸਵਾਯੰਭੂਵਾ ਨੇ ਜਪਿਆ ਸੀ; ਜਨਾਰਦਨ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵਾਂਛਿਤ ਸਿਧੀ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ; ਤੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ। ਪ੍ਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪਣਾ ਕਰਤਵਿਆ ਪੂਰਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਧੂ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਗਿਆ। ਉਹ ਥਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਧੂ ਨਾਮ ਦੇ ਦੈਤ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਧੂਵਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਧੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਥੇ ਮਥੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨ ਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਧਰਤੀ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਅੱਧਾ ਭਾਰ ਝੁਕ ਗਈ; ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਦੂਜਾ ਅੱਧਾ ਭਾਰ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ। ਨਦੀਆਂ, ਝਰਨੇ, ਸਮੁੰਦਰ—all ਬਹੁਤ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਗਏ; ਇਸ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਾਰਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਡਰ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਯਾਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਤੋੜਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ ਆਤਮਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਤੋੜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸੁਨੀਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਭਰੇ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ...” “ਪੁੱਤ, ਇਸ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਖਤ ਨਸ਼ਟਿ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਪ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।” “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਅਸਹਾਇ, ਇਕੱਲੀ ਅਤੇ ਵਿਹੂਣ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੀਂ; ਸੌਤ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਆਸ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂਗਾ?” “ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈਂ, ਇਨੀ ਕਠੋਰ ਤਪਸਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਰਫਲ ਅਤੇ ਸਖਤ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲੈ।” “ਖੇਡਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ; ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਤਪ ਕਰ।” “ਪੁੱਤ, ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈਂ; ਕਿਉਂ ਤੂੰ ਹੁਣ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ?” “ਮੇਰੀ ਮਮਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਬੱਧਤਾ ਪਾਲ। ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਹੋ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾ ਕਰ।” “ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਤਪਸਿਆ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ।” ਪ੍ਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ, ਪਰ ਧ੍ਰੁਵ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।” “ਪੁੱਤ, ਪੁੱਤ, ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ ਦੈਤ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ; ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੈਤ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਭੜਕਦੇ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਭੜਕਦੀ ਲਪਟਾਂ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤ, ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਸੈਂਕੜੇ ਗਿੱਦੜ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਹੋਕਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਲੜਕਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਡਰ ਜਾਵੇ। “ਮਾਰੋ, ਮਾਰੋ! ਕਟੋ, ਕਟੋ! ਖਾਓ, ਖਾਓ!”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਚੀਕਦੇ ਹਨ। ਦੈਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸ਼ੇਰ, ਉਠ, ਮਗਰਮੱਛ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਉਹ ਦੈਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਗਿੱਦੜ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ—ਇਹ ਸਭ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਮਨ, ਜੋ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਨਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਇਕਾਗ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।