ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਵਿਖਿਆਤ ਏਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਦੋਵੇਂ, ਸਭ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਗਏ। ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਪੌਦੇ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁੱਕ-ਸੰਕਟ ਛਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨ ਤਾਂ ਕੋਈ ਯਜ্ঞ ਹੋਏ, ਨ ਕੋਈ ਤਪਸਿਆ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਨ ਲੋਕ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ। ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਵੇਂ ਮਿਟ ਗਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਲੋਭ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਸ਼ਟ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਏ ਗਏ। ਛੋਟੀ-ਤੋਂ-ਛੋਟੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਵੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਵਧ ਗਈ। ਜਿਥੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਲ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਹੀਂਨ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਦਨਾਮ ਤੇ ਅਪਮਾਨਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ, ਜੋ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸੀ, ਨਾ ਜੀਵਨ, ਜੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ। ਇਸ ਤੁਰਬੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦੇ ਅਗਵਾ ਅਗਨੀ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵਿਰਲਾ ਹਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਪਾਲਕ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ, ਉੱਚੇ-ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਜਾਓ।’’ ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਅਜੇਆ, ਅਨੰਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਕਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਕਟ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਫਲ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਓ।’’ ‘‘ਵੋ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਕਰਣਗੇ।’’ ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਓਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੇ-ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਰਿ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਅਸੀਂ ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰਵ-ਸ਼ਾਂਤ, ਅਨੰਤ, ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ, ਅਪ੍ਰਕਟ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’’ ‘‘ਓ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਵਿਚ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਜਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ‘‘ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮੂਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੋਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ—ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਤ ਆਦਿਕ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਹੇ ਹਰਿ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਨਾਲ ਨਾਪੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜੋ ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ, ਫਲ ਦਾ ਭੀ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਹੈ—ਉਹ ਹਰਿ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜੋ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਉਸ ਕਾਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ‘‘ਜੋ ਭੋਗੀ, ਭੋਗ, ਕਰਤਾ, ਤੇ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵੀ ਕਰਮ ਤੇ ਫਲ ਹੈ—ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ‘‘ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ, ਅਨਾਦਿ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ, ਅਪ੍ਰਕਟ ਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।’’ ‘‘ਜੋ ਨ ਤਾਂ ਸਥੂਲ ਹੈ, ਨ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਨ ਕਿਸੇ ਲੱਛਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’’ ‘‘ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਰਹਿਤ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ‘‘ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨ ਦੇਵਤੇ, ਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਨ ਮੈਂ, ਨ ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਜਾਣਦੇ—ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ‘‘ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਓਮ ਦੇ ਅਖੰਡ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ।’’ ‘‘ਉਸ ਪਰਮ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ, ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।’’ ‘‘ਹੇ ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾ।’’ ਜਦ ਇਹ ਬਚਨ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ।’’ ‘‘ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ, ਹੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਆਗੂਪਨ, ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗੇ। ‘‘ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਯਜੰਜ ਦਾ ਮੂਲ, ਸਭ ਦਾ ਪੂਰਵਜ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਨਿਰੁਪਾਧਿ ਕਰਤਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ‘‘ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਜੋ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ; ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ।’’ ‘‘ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਪੂਸ਼ਾ, ਤੇ ਪਾਵਕ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਅਗਨੀਆਂ ਹਨ।’’ ‘‘ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਵਾਸੂ, ਸਾਵਾ, ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਗਣ, ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਨ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਵੱਡੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਆਸ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।