ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਰੂਪ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਵਾਯੁ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੁ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਪर्श ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਰੂਪ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਰਸ ਦਾ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਸੀ, ਉਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਨੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗੰਧ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਹਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉੱਤਜਿਤ, ਨਾ ਹੀ ਮੋਹਿਤ; ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦੇਵਤਾ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਤੱਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਗ ਮਨ ਵੀ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਕੰਨ, ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹਨ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਜੀ, ਗੂਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਵਾਣੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ: ਵਿਸਰਜਨ, ਉਤਪੱਤੀ, ਚਾਲ, ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਤੇ ਕਰਮ। ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹਨ; ਹਰ ਅਗਲੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਤੱਤ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤ, ਉੱਤਜਿਤ ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ, ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ, ਜੇਕਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਏਕਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਤੱਤ ਮਹਾ-ਅੰਡ (ਕੌਸਮਿਕ ਐਗ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਅੰਡ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾ-ਅੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਖੁਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਰੂ ਉਸ ਅੰਡ ਦਾ ਪਲਾਸੈਂਟਾ ਬਣਿਆ, ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਝਿਲੀ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਐਮਨਿਓਟਿਕ ਫਲੂਇਡ ਬਣੇ। ਇਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਅੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾ-ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੱਤ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾ-ਅੰਡ ਸੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਬੀਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖੁਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਨਾਰਦਨ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਿਗਲ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸੌਪਾਂ (ਸਰਪ) ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੁਦ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੋ ਕੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਹੀ ਰਚਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਖੁਦ ਹੀ ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੱਤ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਰਚਿਤ, ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਭਾਲਕ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਨਾਸਕ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਉੱਚਤਮ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿਵੇਂ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਅਪਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਏਣ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਮਾ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਪਰਾੜਧਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ—ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਗਣਨਾ ਸਮਝੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਇੱਕ 'ਕਾਠਾ' ਪੰਦਰਾਂ 'ਨਿਮੇਸ਼' ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੈ; ਤੀਹ 'ਕਾਠਾ' ਇੱਕ 'ਕਲਾ' ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ 'ਕਲਾ' ਇੱਕ 'ਮੁਹੂਰਤ' ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਉਸ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਾਸ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਅਉਤਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਮਹਾ-ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਸਭ ਕੁਝ, ਉਸ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਰਬ-ਰੂਪੀ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।