ਪਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਤਰੇਯਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।" ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਰਚਣ ਦੀ ਸੋਚ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੋਦ ਵਿਚ ਨੀਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਇਕ ਲੜਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਲੜਕਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂ?" ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਦੇਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਤੂੰ ਧੀਰਜ ਧਾਰ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਉਹ ਲੜਕਾ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਰੋਇਆ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤ ਹੋਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਈਸ਼ਾਨ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਭੀਮ, ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ—ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੀਖਿਤ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਇਹ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ: ਸੁਵਰਚਲਾ, ਉਸ਼ਾ, ਵਿਕੇਸ਼ੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਦੀਖਾ ਤੇ ਰੋਹਿਣੀ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਮਨੋਜਵ, ਸਕੰਦ, ਸਰਗ, ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਬੁਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੱਖ ਦਾਰੀ ਦੱਖ ਦੀ ਧੀ, ਸਤੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਲ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਪਰ ਦੱਖ ਦੇ ਰੋਸ ਕਰਕੇ, ਸਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਮਾਵਤ ਤੇ ਮੇਨਾ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ। ਮੁੜ, ਹਰੇ ਨੇ ਉਸ ਅਤੁੱਲ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖਿਆਤੀ ਨੇ ਧਾਤ੍ਰ ਤੇ ਵਿਧਾਤ੍ਰ—ਇੱਕੋ ਨਾਲ—ਨਾਰਾਏਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਤਰੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਖਿਆਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ?" ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਸ਼੍ਰੀ ਸਦਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ। ਅਰਥ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਬਾਣੀ ਉਹ ਹੈ; ਨੀਤੀ ਉਹ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹਰੀ; ਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਵਿਵੇਕ ਉਹ; ਧਰਮ ਉਹ, ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਉਹ।" "ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼੍ਰੀ; ਧਰਤੀ ਉਹ, ਆਧਾਰ ਹਰੀ; ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਭਗਵਾਨ, ਲਖਮੀ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਦਾ ਕਾਇਮ। ਇੱਛਾ ਸ਼੍ਰੀ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਲਾਲਸਾ; ਯਜਨ ਉਹ, ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਉਹ; ਘੀ ਦੀ ਧਾਰ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਜਨਾਰਦਨ।" "ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਲਖਮੀ, ਪੂਰਬੀ ਰੇਖਾ ਮਧੁਸੂਦਨ; ਵੇਦੀ ਲਖਮੀ, ਹਰੀ ਯੂਪ; ਲਕੜੀ ਸ਼੍ਰੀ, ਭਗਵਾਨ ਕੁਸ਼। ਭਗਵਾਨ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦਾ ਰੂਪ, ਲੋਟਸ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਚੰਦ; ਸ੍ਵਾਹਾ ਲਖਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਤੇ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਭੇਟ।" "ਸ਼ੰਕਰ ਭਗਵਾਨ, ਸ਼ੌਰੀ ਗੌਰੀ-ਲਖਮੀ; ਕੇਸ਼ਵ ਸੂਰਜ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਣ ਲੋਟਸ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਪਦਮਾ ਸ੍ਵਧਾ; ਅਕਾਲ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ। ਸਵਰਗ ਸ਼੍ਰੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਅਸੰਖ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ।" "ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਕਿਰਣਾਂ ਸ਼੍ਰੀ; ਅਡੋਲਤਾ ਲਖਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਵਾਯੂ, ਤੇ ਹਰੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੁਵਿਜ, ਗੋਵਿੰਦ ਉਸ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਲਖਮੀ ਰੂਪ, ਇੰਦਰਾਣੀ ਦੇਵੀ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।" "ਯਮ ਚਕਰਧਾਰੀ, ਧੂਮੋਰਨਾ ਕਮਲਾਲਯਾ, ਰਿੱਧੀ ਸ਼੍ਰੀ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੇਵਤਾ, ਧਨੇਸ਼ਵਰ ਆਪ। ਗੌਰੀ ਲਖਮੀ, ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ; ਕੇਸ਼ਵ ਵਰੁਣ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵਸੇਨਾ, ਹਰੀ ਦੇਵ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਯਕ।" "ਅਵਸਤੰਭਾ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਲਖਮੀ, ਕਾਸ਼ਠਾ ਲਖਮੀ, ਨਿਮੇਸ਼ਾ, ਮੁਹੂਰਤ ਤੇ ਕਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ। ਜੋਤਸਨਾ ਲਖਮੀ, ਚਿਰਾਗ ਹਰੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ; ਲਖਮੀ ਬੇਲ ਵਜੋਂ ਮਾਤਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।" "ਵਿਭਾਵਰੀ ਸ਼੍ਰੀ, ਦਿਵਸਾ ਚਕਰਧਾਰੀ ਤੇ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ; ਵਰਦਾਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਦੂਲਹਨ ਕਮਲ-ਵਨ ਵਾਲੀ। ਭਗਵਾਨ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ, ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ; ਝੰਡਾ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖਸ਼, ਧਵਜ ਕਮਲਾਲਯਾ।" "ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲਖਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਾਰਾਏਣ; ਇੱਛਾ ਤੇ ਕਾਮਨਾ, ਲਖਮੀ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ। ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਪੁਰਸ਼ ਨਾਮ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਤਰੇਯਾ, ਹੁਣ ਸੁਣ, ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਲਖਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਥਾ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ, ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਧਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਉੱਚਤਿ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਹਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵ ਉਸ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਪਾਗਲਪਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੋਹਣੀ ਅਕਾਸ਼ਕਨਿਆ ਵਿਦਿਆਧਰੀ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪਏ।