ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਮਹਾਤਮਾ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਰੱਧਾ ਤੋਂ ਕਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਚਲਾ ਤੋਂ ਦਰਪ, ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਤਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੰਤੋਸ਼, ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲੋਭ, ਮੇਧਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤ, ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਨਯਾ ਤੇ ਵਿਨਯਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬੋਧ, ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਵਪੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਵਸਾਯ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਖੇਮਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੁਖ, ਸਿੱਧੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਕਾਮ ਤੋਂ ਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਸ਼ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੋਤਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਸਾ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਨ੍ਰਿਤ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ ਨੇ ਜੋੜਾ ਬਣਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਤੋਂ ਵਿਆਧੀ, ਜਰਾ, ਸ਼ੋਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪੁੱਰਖ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਬ ਸੰਕੁਚਿਤ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ, ਹੇ ਮੂਨਿ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮਨ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦਕਸ਼, ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਮਨੂ, ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸੋ।" ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਚਿੰਤਯ ਸਰੂਪ ਮਹਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹਨ: ਆਵਧਿਕ, ਤੱਤਵਿਕ, ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਨਿੱਤ। ਆਵਧਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਮੁਲ਼ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੌਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਲਯ ਆਤਮਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਲਯ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ। ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਨੂੰ ਤੱਤਵਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੂਨਿ! ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।" ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਨੀਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਦੇਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੋਵੇਂ। ਹੇ ਨਾਸਕਰਤਾ, ਤੂੰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਰੋਇਆ। ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਹੋਰ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਵਾਸ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਈਸ਼ਾਨ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਭੀਮ, ਉਗ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਵਾਸ—ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦীক্ষਿਤ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ: ਸੁਵਰਚਲਾ, ਉਸ਼ਾ, ਵਿਕੇਸ਼ੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਸੁਵਾਹਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਦੀਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮੇ! ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ—ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਸ਼ੁਕਰ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਮਨੋਜਵ, ਸਕੰਦਾ, ਸਰਗ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਬੁਧ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਤੀ, ਜੋ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਰੋਸ ਕਾਰਨ, ਸਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਹਿਮਾਵਤ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਦੀ ਧੀ ਪਾਰਵਤੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ। ਫਿਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਦਵਿਤੀਯ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਨੇ ਧਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤ੍ਰ—ਦੋ ਦੇਵਤੇ—ਜਨਮ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਧੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ?" ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਉਹ ਸਦਾ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ। ਅਰਥ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਉਹ ਹੈ; ਨੀਤੀ ਉਹ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹਰੀ; ਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬੁੱਧੀ ਉਹ; ਧਰਮ ਉਹ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਉਹ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਕਸ਼ਮੀ; ਧਰਤੀ ਉਹ, ਆਧਾਰ ਹਰੀ; ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਹੈ।