ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਆਪ ਸਿੱਧਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਆਪ ਹੀ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਕੋਚ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਰੂਪਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਆਦਿ—ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ! ਜਦੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ (ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮ-ਅਵਸਥਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਵਿਦ (ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ) ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸਿਸਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਮਹੱਤਤੱਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹੱਤਤੱਤ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਮਹੱਤਤੱਤ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸੱਤਵ), ਤੈਜਸ (ਰਜਸ), ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਮਸ)। ਇਸ ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਤੱਤ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭੂਤਾਦਿ ਰੂਪ ਤੱਤ ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ (ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੂਤਾਦਿ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਕੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਯੁ (ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਯੁ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਕੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਅੱਗ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੁ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼ ਸੀ, ਹੁਣ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਕੇ ਰਸ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਰਸ ਸੀ, ਹੁਣ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗੰਧ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਅਭਿੰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਭਿੰਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਨਾ ਉੱਤਪਾਤਕਾਰੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਇਹ ਅਭਿੰਨ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੈਕਾਰਿਕ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ; ਗਿਆਰਵਾਂ, ਮਨ ਵੀ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਕੰਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹਨ। ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਵਾਣੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ: ਵਿਸਰਜਨ, ਉਤਪਾਦਨ, ਗਤੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਰਮ। ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ, ਜਲ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਅਗਲਾ ਤੱਤ ਪਿਛਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਉੱਤਪਾਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਸਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹੱਤਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਤੱਤ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ (ਕੌਸ्मिक ਐਗ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਜਲ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਮਹਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਨ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਅਵਿਅਕਤ (ਅਪਰਗਟ) ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ (ਪਰਗਟ) ਰੂਪ, ਜੋ ਜਗਤਪਤੀ ਹੈ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਨਾਲ਼ ਬਣਿਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅੰਮਣੀ (ਜਲ) ਬਣੇ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਉਂ ਇਹ ਮਹੱਤੱਤਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹੱਤਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਅਵਿਅਕਤ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਕੁੱਲ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੀਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਹਰੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰਵ-ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਸਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਚਨਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਭਾਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਜਦ ਅੰਧਕਾਰ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇ ਮੈਤਰੇਯਾ! ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਪ ਦੇ ਸ਼ਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਿਸਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਚਨਾ, ਰਖਿਆ ਅਤੇ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਜੋ ਰਖਿਆਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਪृथਵੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਰਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਨਾ, ਲਯ ਆਦਿਕ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।