ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਬੇਅੰਤ, ਅਟੱਲ, ਤੇ ਅਮਰ ਤੱਤ ਹੈ—ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ ਕਦੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਧੁਨੀ, ਨਾ ਸਪਰਸ਼, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤੱਤ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਨਾਂ ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾਂ ਅੰਤ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਆਚਾਰਯ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਹੀ ਅਰਥ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਦਿਨ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਆਤਮਾ, ਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਸਿਰਫ਼ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੋ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹਨ: ਪ੍ਰਧਾਨ (ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਚੇਤਨ ਤੱਤ)। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੀਜਾ ਰੂਪ—ਕਾਲ (ਸਮਾਂ)—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੱਖਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਕਾਲ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਵੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿ ਆਪਣੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਤੇ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹਵਾ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਸਿੱਧਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ; ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੰਕੋਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਆਦਿ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਮਹਤੱਤੱਤ੍ਵ (ਮਹਾਨ ਤੱਤ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਮਹਤ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਸਾਤਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਮਹਤ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਤੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਤਵ), ਤੈਜਸ (ਰਜਸ), ਤੇ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਮਸ)। ਮਹਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਭਾਂਤੀਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੂਤਾਦਿ ਰੂਪ ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪ ਅੰਸ਼ ਬਦਲ ਕੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ (ਅੰਤਰਿਕਸ਼), ਜਿਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਪਰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਯੁ (ਹਵਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਾਯੁ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੁ ਤੋਂ ਤੇਜ (ਅੱਗ/ਰੋਸ਼ਨੀ), ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਵਾਯੁ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਸੀ, ਹੁਣ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਤੇਜ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਜਲ (ਪਾਣੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਵਾਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ; ਜਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਦ ਸੀ, ਹੁਣ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਲ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਗੰਧ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਹਰ ਇਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਅੰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਨਾ ਉੱਤੇਜਿਤ, ਨਾ ਮੋਹਿਤ; ਇਹ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੈਕਾਰਿਕ ਦੇਵਤੇ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਮਨ) ਵੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਕੰਨ—ਇਹ ਪੰਜ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਗੁਦਾ, ਉਪਸਥ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਵਾਣੀ—ਇਹ ਪੰਜ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿਸ਼ਟਾ, ਉਤਪੱਤੀ, ਗਤਿ, ਵਾਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ; ਹਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਉੱਤੇਜਿਤ ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਡ (ਕੌਸ्मिक ਐਗ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਅੰਡ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬਲੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਸੰਸਾਰ ਅੰਡ, ਮਹਾਨ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਥਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉਸ ਅੰਡ ਦਾ ਜਨਨੀ-ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਝਿੱਲੀ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅੰਮਨਿਓਟਿਕ ਤਰਲ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਅੰਡ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।