ਪਿਆਰੇ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਥਾ ਵਿਸ਼ਨੁਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ। ਦੇਵਕੀ ਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਪ੍ਰਭੁ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ: "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ 'ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ' ਆਖੇ?" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰਕ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ?" ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗਤ, ਚਲਤ ਤੇ ਅਚਲਤ, ਸਥਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤਕ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭਟਕਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ? ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੂੜ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਕਾਂਸਾ ਤੋਂ ਡਰਿਆ; ਪਰ ਹੁਣ, ਉਹ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਗੋਕੁਲ ਲੈ ਜਾਏ ਗਏ, ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ 'ਮੇਰਾ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਰੁਦ੍ਰ, ਮਰੁਤ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਲ੍ਹੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਏ ਹੋ; ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਮੂੜਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਦੇਵਕੀ ਤੇ ਵਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਆ ਗਏ; ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮੂੜਤਾ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਮਾਇਆ ਫੈਲਾਈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮਾਤਾ! ਪਿਤਾ! ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਮਗਰੋਂ, ਮੈਂ, ਜੋ ਕਾਂਸਾ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਰਮੀ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ, ਦੇਵਤਾ, ਦ੍ਵਿਜ, ਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਜੀਵਨ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਭੁੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ, ਕਾਂਸਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬੇਬਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਲੜੀਵਾਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੋਂ ਸਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਕਾਂਸਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਰੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਰੀ, ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ-ਰਹਿਤ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਾ ਬਣਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਤਯੇਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ, ਹਰੀ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸੋ।" "ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੰਸ਼, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਜੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੈ; ਜਦ ਤਕ ਮੈਂ ਨੌਕਰ ਹਾਂ, ਦੇਵਤਾ ਆਗਿਆ ਦੈਣ—ਕਿਹੜੀ ਝਿਜਕ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਿਆ; ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ, ਹੇ ਦੂਤ।" "ਜਾ, ਹੇ ਵਾਯੂ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖ: 'ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਹੇ ਵਾਸਵ! ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਭਾ-ਭਵਨ 'ਸੁਧਰਮਾ' ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ।'" "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਖਦੇ ਹਨ: 'ਇਹ ਲਾਜਵਾਬ ਰਤਨ, 'ਸੁਧਰਮਾ' ਨਾਮਕ ਸਭਾ-ਭਵਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ; ਯਾਦਵ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ।'" ਵਾਯੂ, ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਚੀਪਤੀ (ਇੰਦਰ) ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਪੁਰੰਦਰ ਨੇ 'ਸੁਧਰਮਾ' ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਗਰਣੀ, ਵਾਯੂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਏ ਹੋਏ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵਿਚ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੱਥ ਹੇਠ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਸਨ। ਦੋ ਉੱਤਮ ਯਾਦਵ, ਸਭ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਾਲੇ, ਨੇ ਵਿਦਿਆ-ਸ਼ਿਸ਼ਟ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ। ਫਿਰ, ਦੋ ਮਹਾਨ, ਬਲਦੇਵ ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅਵੰਤਿ ਨਗਰ ਦੇ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਕੋਲ, ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣ ਚਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਆਚਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਅਰਚਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੁਪਤ ਵਿਦਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਕਲਨ ਸਮੇਤ, ਚੌਂਠ (64) ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਲਈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਇਹ ਅਸਧਾਰਣ ਸੀ। ਸਾਂਦੀਪਨੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਸਮਝਣ ਲੱਗਾ। ਸ਼ਸਤਰ-ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਗੁਰੂ-ਦੱਖਣਾ ਲਈ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਚੁਣੋ।" ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਮੰਗੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਵਿਚ ਲੂਣ-ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਦ, ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਕੀਮਤੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਆਖਿਆ: "ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ।" "ਇੱਕ ਦੈਤ, ਪਾਂਚਜਨ, ਸ਼ੰਖ-ਰੂਪ ਵਿਚ, ਉਸ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ 'ਚ ਫੜ ਲਿਆ; ਹੇ ਦੈਤ-ਵਧ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੈ।" ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਾਣੀ 'ਚ ਗਿਆ, ਪਾਂਚਜਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਸ਼ੰਖ ਲੈ ਆਇਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਗਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤੇਜ ਵਧਿਆ, ਤੇ ਅਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰੀ, ਪਾਂਚਜਨਯ ਸ਼ੰਖ ਫੁਕ ਕੇ, ਯਮ ਨਗਰ ਗਿਆ; ਬਲਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਯਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ, ਉਸ ਲੜਕੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੀੜਾ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਪੁਰਖ ਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਮਥੁਰਾ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਾਂਸਾ, ਜੋ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਆਸਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਸੀ; ਹਰੀ ਦੋਵੇਂ ਲਈ ਪਤੀ-ਵਧੀ ਬਣਿਆ। ਮਗਧ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ, ਜਰਾਸੰਧ, ਨੇ, ਅਨੇਕ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਮਥੁਰਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮਗਧਪਤੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਤੀਹ (23) ਫੌਜੀ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਆਈ।