ਰਾਤ ਦੇ ਸੁਹਾਵਨੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਸ ਮੰਡਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਹਰਿ—ਉੱਚੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਬੜੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰਾਸ-ਨ੍ਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਸ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਗੋਪੀਆਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ। ਹਰਿ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਗੋਪੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਰਾਸ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈਣ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਮੂੰਦ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਸ ਦਾ ਨਾਚ ਗੂੰਜਿਆ—ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਗੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ। ਗੋਪੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਸਰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ, ਚਾਂਦਨੀ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੋਖਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ' ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਉਚਾਰਦੀਆਂ। ਨੱਚਦਿਆਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਤਾ ਵਰਗੇ ਬਾਂਹ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਹੋਈ। ਹੋਰ ਇੱਕ ਗੋਪੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਚੁੰਮਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਗਲ੍ਹਾ ਹਰਿ ਦੇ ਗਲ੍ਹ ਨਾਲ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਸ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਗਿਆ, 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਵਧਦੀ ਗਈ; 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ' ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਛੋੜਾ ਲੈਂਦੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਉਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀਆਂ, ਰੁਖ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂ ਨਾਲ, ਹਰਿ ਵੱਲ ਵਧਦੀਆਂ। ਐਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਐਸਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਾ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਪਿਉਆਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਰੋਕੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਗੋਪ-ਕਨਿਆਵਾਂ, ਜੋ ਰਸ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀਆਂ। ਉਹ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੁੱਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ, ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪਲ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ। ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ, ਪਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ ਰਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਨਾਮਕ ਦੈਤ, ਜੋ ਬਲਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਵੱਲ ਆਇਆ ਤੇ ਡਰ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ, ਨੁਕੀਲੇ ਸਿੰਗ, ਭਿਆਨਕ ਅੱਖਾਂ, ਤੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹੋਠ ਚੱਟਦਾ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਮੋਢੇ ਤੰਗ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕੁਬੜ ਵੱਡੀ ਤੇ ਰੋਕਣ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਗੋਬਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਲਟਕਦੀ ਗਰਦਨ, ਵੱਡਾ ਮੂੰਹ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਘਾਟ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ, ਤੇ ਉਹ ਬਲਦ-ਦੈਤ ਬੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਗੋਪ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਚੀਕ ਪਏ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ!"। ਫਿਰ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਧਾਢ ਮਾਰੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਮਾਰੀ; ਉਸ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਰਿਸ਼ਟ ਦਾਮੋਦਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਦਾ ਨੁਕਾ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਦੈਤ ਬਲਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜੋ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਲਕੀ ਹਾਸੀ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਵਾਂਗ ਫੜ ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਗੋਡੇ ਨਾਲ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਸਿੰਗ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਤੋੜ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਿੱਲਾ ਕਪੜਾ ਮਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੰਗ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਓਸ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ; ਮਹਾਦੈਤ ਮੂੰਹੋਂ ਖੂਨ ਉਗਲਦਾ ਹੋਇਆ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਦੈਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਗੋਪ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਜੰਭਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਕਕੁਦਮਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਹੋਇਆ, ਧੇਨੁਕਾ ਢਹਿ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਲੰਭਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ; ਜਦ ਕਾਲੀਆ ਨਾਗ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੁੰਗਦ੍ਰੁਮ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਪੂਤਨਾ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਤੇ ਰਥ ਉਲਟਿਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਮਸ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੇਵਕੀ ਦਾ ਗਰਭ ਯਸ਼ੋਦਾ ਕੋਲ ਟਰਾਂਸਫਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਕਮਸ ਨੇ ਵਸੁਦੇਵ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਡਾਂਟਿਆ, ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਖਿਆ: "ਜਦ ਤਕ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਜੈਯ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਮੈਂ ਚਾਣੂਰ ਤੇ ਮੁਸ਼ਟਿਕ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਦੰਗਲਬਾਜ਼ ਹਨ, ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਰੇ ਜਾਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਮੇਲੇ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਵ੍ਰਜ ਤੋਂ ਬੁਲਾਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਹਰ ਉਪਾਅ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਮੈਂ ਸ਼ਵਫਲਕ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਪੁੱਤਰ ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਗੋਕੁਲ ਭੇਜਾਂਗਾ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਵੇ। ਨਾਲ ਹੀ, ਮੈਂ ਭਿਆਨਕ ਕੇਸ਼ਿਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਭੇਜਾਂਗਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਕੂਵਲਯਾਪੀਡ ਹਾਥੀ, ਮੇਰੇ ਮੁੱਖ ਮਹਾਵਤ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਗਵਾਲ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਸ ਦੀ ਰਸਮਈ ਰਾਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਦੈਤ ਦੇ ਸੰਘਾਰ, ਤੇ ਕਮਸ ਦੀਆਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੱਕ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸੰਖ ਆਸਚਰਜਕ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ।