ਮਿੱਤਰ, ਵੇਖੋ! ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਦਾ ਹੱਥ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਰਹੀ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਚਤੁਰ ਗੋਪੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਪੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰੁਤਸਾਹ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, “ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗੀ।” ਇਹ ਰਾਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਚੱਲੋ, ਚੰਨਣ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵੀ ਇਸ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈਆਂ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ, ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ!” ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕੀ। ਦੂਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੰਵੀਂ ਚੁੱਕੀ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਕੰਵਲ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਮਾਧਵ ਨੇ ਕੁਝ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੋੜੀਆਂ ਭੰਵੀਆਂ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਮੋਹ ਲਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਰਾਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਸ ਮੰਡਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਗੋਪੀਆਂ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ। ਹਰੀ ਨੇ ਹਰ ਗੋਪੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਰਾਸ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਰਾਸ ਨਾਚ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜੀ, ਪੈਜਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਤੇ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਲੜੀ ਚਲ ਪਈ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਨ, ਚੰਨਣ ਤੇ ਕੰਵਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਦੀ ਸਿੱਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ “ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ” ਹੀ ਉਚਾਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ, ਇਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਨੱਚਦੇ-ਨੱਚਦੇ ਥੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਬਾਂਹ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਚੁੰਮਿਆ, ਤੇ ਗੀਤ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਦਾ ਗਲ੍ਹ ਹਰੀ ਦੇ ਗਲ੍ਹ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਰਾਸ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, “ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ” ਦੀ ਧੁਨ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ; ਜਦੋਂ ਉਹ “ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ” ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੱਖ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ; ਗੋਪੀਆਂ ਹਰੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਧਾਰ ਦੇ ਉਲਟ, ਕਦੇ ਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਐਸਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ ਕਿ ਇਕ ਪਲ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਲੱਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਪਤੀ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਗੋਪੀਆਂ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਦੀਆਂ ਭੁੱਖੀਆਂ ਸਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਾਲ ਰਸ ਮਾਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਹ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਦੀ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਲਗਨ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਐਸਾ ਆਨੰਦ ਮਨਾਇਆ ਕਿ ਰਾਤਾਂ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਪਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਹਵਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇ, ਜਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਨਾਂਕਾ ਦੈਤ, ਜੋ ਸਾਂਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ, ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਆਇਆ ਤੇ ਭਿਆਨਕਤਾ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ ਸੀ, ਨੁਕੀਲੇ ਸਿੰਗ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਠ ਚੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੁੱਛ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਮੋਢੇ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਪਰ ਉੱਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਗੋਬਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ گردن ਢਲਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੂੰਹ ਵੱਡਾ, ਚਿਹਰਾ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਉਹ ਸਾਂਡ-ਦੈਤ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਬਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗਵਾਲ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਐਨਾ ਭਿਆਨਕ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਚੀਕ ਪਏ, “ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ!” ਫਿਰ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਮਾਰੀ; ਉਹ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਦਾਮੋਦਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਨੋਕ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ, ਨਜ਼ਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਦੈਤ ਸਿੱਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਦੈਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਲਕੀ ਹਾਸੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਫੜ ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਘੁੱਟ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਵੱਜਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਤੋੜ ਕੇ, ਸਿੰਗ ਫੜ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ گردਨ ਨਿਰੀ ਪੀੜ ਵਾਂਗ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਿੰਗ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਓਸ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਵੱਜਿਆ; ਉਹ ਮਹਾਦੈਤ ਮੂੰਹੋਂ ਖੂਨ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਰ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੈਤ ਮਰ ਗਿਆ, ਗਵਾਲਾਂ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਜੰਭਾ ਦੇ ਨਾਸ ਉੱਤੇ ਸਤਿ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਕਕੁਦਮਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਸੰਘਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਧੇਨੁਕਾ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਲੰਭਾ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ...