ਇੱਕ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਮਧੁਸੂਦਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵੱਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਕੇ ਗਾਂਵ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈਆਂ। ਕੋਈ ਗੋਪੀ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਚੁੱਪਚਾਪ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ," ਆਖ ਕੇ ਲਜਾ ਗਈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨੀ ਹੋਈ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੋਪੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਤਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਆਤਮ-ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਗਈ। ਉਸ ਰਾਤ, ਗੋਵਿੰਦ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਸ਼ੀ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਾਤ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ, ਰਾਸ ਨਾਚ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ। ਗੋਪੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਦੀਆਂ, "ਮੈਂ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਾਂ—ਵੇਖੋ ਮੇਰੀ ਸੋਹਣੀ ਚਾਲ!" ਦੂਜੀ ਆਖਦੀ, "ਮੇਰਾ ਗੀਤ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ!" ਹੋਰ ਗੋਪੀ, "ਦੁਸਟ ਕਾਲੀਆ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ! ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਾਂ!" ਆਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਮਾਰਦੀ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਖਦੀ, "ਓ ਗਵਾਲਿਆਂ, ਡਰੋ ਨਾ! ਮੈਂ ਗੋਵਰਧਨ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" ਕੋਈ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਦੀ, "ਮੈਂ ਧੇਨੁਕਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਫਿਰਦੀ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਸਭ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਗੋਪੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਲ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਖੀ, "ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ 'ਤੇ ਝੰਡਾ, ਵੱਜਰ, ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ—ਇਹ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਸਤ ਚਾਲ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਉਹ ਆਖੀ, "ਕੋਈ ਸੁਭਾਗਣ, ਸੋਹਣੀ ਗੋਪੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦਾਮੋਦਰ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਫੁੱਲ ਟੋਲੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਸੀ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨੰਦਨੰਦਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।" "ਇੱਕ ਹੋਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਕੁਮਰਾਂ ਕਰਕੇ, ਕਾਫ਼ੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ, ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ। ਵੇਖੋ ਮਿੱਤਰੋ! ਇਹ ਗੋਪੀ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਰਹੀ। ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਚਤੁਰ ਗੋਪੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਬੈਠੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਮਨ ਮੋਹਰ ਹੋਕੇ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, 'ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ।' ਇਹ ਰਾਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਵਾਪਸ ਚੱਲੋ, ਇੱਥੇ ਚੰਦਨੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਈਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਰਸਨਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭਰ ਗਈ ਤੇ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ!" ਹੀ ਆਖ ਸਕੀ। ਦੂਜੀ, ਆਪਣੀ ਭੌਂਹ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲੀਕ ਪਾ ਕੇ, ਹਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੌਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੋਰ ਇੱਕ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਐਸਾ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਮਾਧਵ, ਕੁਝ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਮੋਹ ਲੈ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਹਰੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਾਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਸ ਚੱਕਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਗੋਪੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕੀਆਂ। ਹਰੀ, ਹਰ ਗੋਪੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਸ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਰਾਸ ਨਾਚ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜੀ, ਪੈਜਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਤੇ ਗੀਤ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਰਾਤ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸ਼ਰਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਚੰਦਨੀ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ 'ਤੇ ਸਦਾ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ" ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਰਾਸ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲਤਾ-ਵਾਂਗ ਬਾਂਹ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਚੁੰਮ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਗੀਤ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਗਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਗਾਲ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰਾਸ ਗੀਤ ਵੱਜਦਾ ਗਿਆ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ" ਦੀ ਧੁਨ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ; "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ" ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜੀ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਚਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਤੇ ਕਈ ਹਰੀ ਵੱਲ ਵਿਰੁੱਧ ਤੇ ਕਈ ਹਮਰਾਹ ਹੋ ਕੇ ਵਧਦੀਆਂ। ਐਸੇ, ਪਿਆਰ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਭੀਨੀ ਇਹ ਰਾਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਅਮਰ ਲੀਲਾ ਬਣ ਗਈ।