ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਦੇ ਬਚਪਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਅਚੰਭਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਅਪਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਤੇਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਦਾਨਵ, ਯਕ੍ਸ਼ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵ—ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹੈਂ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁਪ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਲਾਡ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ। ਫਿਰ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਵਲ ਮੋੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਜਾਓ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਮੰਨੋ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਾਣੋ। ਮੈਂ ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਯਕ੍ਸ਼, ਨਾ ਦਾਨਵ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਹੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਵਾਲੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਪਿਆਰ-ਭਰੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਧਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਨੀਲੇ ਨਿਰਮਲ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ, ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਪੂਰਨਮਾਸ ਦੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮੁਦਿਨੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ, ਭੰਵਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਗਵਾਲਣਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਰੀਲੇ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿਚ। ਇਹ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਵਾਲਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੀਤ ਗਾਇਆ, ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਕੋਈ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ" ਆਖ ਕੇ ਲਜਾ ਗਈ, ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਅੰਨੀ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਮੁੰਦ ਕੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਲਹਿ ਗਏ। ਇਕ ਗਵਾਲਣ ਨੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਰੋਕ ਲਏ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ। ਫਿਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਾਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਨਾਇਆ ਤੇ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ। ਗੋਪੀਆਂ ਵੰਡ-ਵੰਡ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿਚ ਢਲ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਖਦੀਆਂ, "ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਹਾਂ—ਵੇਖੋ ਮੇਰੀ ਸੋਹਣੀ ਚਾਲ!" ਕੋਈ ਕਹਿੰਦੀ, "ਮੇਰਾ ਗੀਤ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ!" ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਹਿੰਦਾ, "ਕਾਲੀਆ ਦਾਨਵ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ! ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਹਾਂ!" ਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਮਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦੀ, "ਗਵਾਲੇਓ, ਡਰੋ ਨਾ! ਮੈਂ ਗੋਵਰਧਨ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੈਂ ਧੇਨੁਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਹੁਣ ਜਿਥੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ, "ਵੇਖੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਝੰਡਾ, ਵਜਰ, ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ—ਇਹ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।" ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੀ, "ਕੋਈ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਗੋਪੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਪਾਸ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦਾਮੋਦਰ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਸੀ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨੰਦਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਇਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਗਿਆ।" "ਇੱਕ ਹੋਰ, ਜਿਸਦੇ ਨਿੱਤ ਭਾਰੀ ਸਨ, ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ। ਵੇਖੋ ਮਿੱਤਰੋ! ਇਹ ਇਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਹੱਥ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੀ।" "ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਚਤੁਰ ਗੋਪੀ ਰੁੱਸ ਗਈ; ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੀ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ।' ਇਹ ਰਸਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।" "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਚਲੋ ਵਾਪਸ, ਇੱਥੇ ਚੰਦਨੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈਆਂ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਤੇ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ!' ਹੀ ਆਖਦੀ ਰਹੀ। ਦੂਜੀ ਨੇ ਭੌਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਹਰੀ ਵਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਭੰਬੀਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਰਹੀ। ਤੀਜੀ ਨੇ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਮਾਧਵ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੌਂਹ ਦੀ ਚਿਤਵਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਪੀਅਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਇਹ ਲੀਲਾ, ਪਿਆਰ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਰਹੀ।