ਸਾਫ਼ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਅਟੁੱਟ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਚਾਂਦ ਉਸ ਯੋਗੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਪਾਣੀਆਂ ਨੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਲਕੀਅਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛਲੇ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਹੰਸ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਮੁੜ ਕੇ ਓਥੇ ਆ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਲੋਕ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪਾਣੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਚਤਮ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਤਝੜ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਬੱਦਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਤਪਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਵਿਵੇਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਬੱਦਲ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚਿਕੜ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮੈਲ ਖਿੱਚ ਲਈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵਾਪਸੀ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ, ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਰਦੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਕ, ਰੇਚਕ ਤੇ ਕੁੰਭਕ ਵਰਗੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਆਇਆ, ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਾ-ਉਤਸਵ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਵਾਲੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਹ ਨੇ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਇੰਦਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ?” ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਣ।” “ਉਸ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਫਸਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭੋਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।” “ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੁੱਧ ਤੇ ਬਛੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਪੈਦ ਹੋਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਜਿਥੇ ਵੀ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਨਾ ਰੋਟੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਘਾਹ ਦੀ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਭੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਧਰਤੀ ਗਾਂਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੁਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਰਜਨਯਾ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” ਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਾਮੋਦਰ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ—ਇੰਦਰ ਦੇ ਰੋਸ਼ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, “ਅਸੀਂ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ; ਪਿਤਾ ਜੀ, ਸਾਡੀ ਦੇਵੀ ਤਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ।” “ਦਰਸ਼ਨ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਰਾਜਕਾਜ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।” “ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜੀਵਿਕਾਵਾਂ ਹਨ; ਵਪਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ।” “ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹੈ, ਵਪਾਰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ, ਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਗਾਂਵਾਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਾਖਾ ਜੋ ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਸ਼ਟ ਹੈ; ਉਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੇ ਆਦਰਨੀਅ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਆਸਰਾ ਹੈ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਮੰਗਲਮਈ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਹੱਦ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜੰਗਲ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਹਾੜ—ਇਹ ਸਾਡੇ ਅੰਤਮ ਆਸਰੇ ਹਨ।” “ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ, ਨਾ ਘੇਰੇ, ਨਾ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ, ਨਾ ਜਮੀਨਦਾਰ; ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” “ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।” “ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੀਵ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਲੋਂ, ਸ਼ੇਰ ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਯਜਨਾ ਤੇ ਗੋ-ਯਜਨਾ ਕਰੀਏ; ਸਾਡਾ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ। ਗਾਂਵਾਂ, ਪਹਾੜ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸਾਡੇ ਹਨ।” “ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਤ੍ਰ-ਯਜਨਾ ਨੂੰ, ਕਿਸਾਨ ਹਲ-ਯਜਨਾ ਨੂੰ; ਅਸੀਂ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗੋ-ਯਜਨਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ।” “ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰੋ; ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਬਲੀ ਦਿਓ।” “ਸਾਰੇ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਭੇਟ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਓ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿਚਕ-ਚੀਚਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਗ ਲੈਣ।” “ਜਦੋਂ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਣ, ਫਿਰ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪਤਝੜ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਚਰਣ ਦਿਓ।” “ਜੇ ਮੇਰੀ ਇਹ ਰਾਏ ਗਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਨ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਪਹਾੜ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਏ, ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ!” “ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਰਾਏ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਾਂਗੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰੀਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ; ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਦਹੀਂ, ਖੀਰ, ਮਾਸ ਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਭੇਟ ਕਿਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਹੋਰ ਆਏ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਠੀਕ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ; ਸਾਂਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।