ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਚਾ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ, ਰੂਪ, ਰੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਉੱਗਣ, ਨਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਨਾਂ ਵਧਣ, ਨਾਂ ਬਦਲਣ, ਨਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ—ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੈ" ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ, ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਸਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ, ਪੁਰੁਸ਼ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੁਰਤ ਹੈ; ਤਦ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ), ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਉਪਰ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲੈ ਦੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ, ਅਪ੍ਰਗਟ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਬੱਚੇ ਦੇ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਅਪ੍ਰਗਟ ਕਾਰਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਸੁਭਾਵ, ਸਦਾ-ਕਾਇਮ, ਅਤੇ ਹੋਣ-ਅਹੋਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ, ਅਮਾਪ, ਅਜਰ, ਸਦਾ-ਸਥਿਰ, ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਛੂਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਰੂਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ, ਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਨਾਂ ਅੰਤ; ਇਸ ਲਈ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਲੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਸੀ। ਜੇੜੇ ਵੈਦਿਕ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਆਚਾਰਯ, ਇਹੀ ਅਰਥ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਦਿਨ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਆਤਮਾ, ਨਾ ਚਾਨਣ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ; ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮੂਲ ਬ੍ਰਹਮ ਸੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਨ ਦੇ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੋ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹਨ: ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ)। ਜਦ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਲੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ, ਅਜਨਮਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਹੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਲੈ ਦੇ ਚਕਰ ਅਟੱਲ ਹਨ। ਜਦ ਗੁਣ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਤਦ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਕਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਜਲਤ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ—ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਸੁੰਘੜ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸਭ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵਧਣ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਆਦਿ ਰੂਪ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ, ਖੇਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਮਹਤ (ਮਹਾਨ ਤੱਤ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਮਹਤ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ, ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਮਹਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ—ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤਵ), ਤੈਜਸ (ਰਾਜਸ), ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਾਮਸ)—ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਹਤ ਤੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ (ਮੈਂ-ਪਣ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਮਹਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਤ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ (ਅਕਾਸ਼), ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਬਣਿਆ। ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਸੁਖਮ ਛੂਹ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਯੂ (ਹਵਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਛੂਹ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਛੂਹ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਨੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਚਾਨਣ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਵਾਯੂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਛੂਹ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਨੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਸੁਖਮ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣੀ; ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਰਸ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਨੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਗੰਧ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਣੀ। ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਖਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਅਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਵਿਵਕਤ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਨਾਂ ਤੀਬਰ, ਨਾਂ ਮੂੜ੍ਹ; ਇਹ ਅਵਿਵਕਤ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੈਕਾਰਿਕ ਦੇਵਤੇ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ: ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਅਤੇ ਕੰਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ, ਹੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ; ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਹ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹਨ। ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ: ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅਤੇ ਬੋਲੀ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ ਹਨ: ਵਿਸਰਜਨ, ਉਤਪੱਤੀ, ਚਲਣ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਰਮ ਸੁਰਤ, ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ ਹੈ।