ਪृथਵੀ ‘ਤੇ ਜਿਸ ਮਾਂਧਾਤਾ ਸਮਰਾਟ ਦਾ ਨਾਮ ਕਦੇ ਚੌਂਕਾਂ ਚ ਪਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜੇ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰੇ ਤੇ ਇਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਇਹ ਨੇਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭਗੀਰਥ, ਸਗਰ, ਕਕੁਤਸਥ, ਦਸ-ਮੁਖੀ ਰਾਵਣ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਨ, ਇਹ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਜੋਂ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਪਿਛਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਮਤਾ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਖੇਤ-ਖਲਿਹਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮਮਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਧੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅੰਸ਼ਾਂਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ‘ਚ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਉਤਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਤਦ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਜਿਹੜਾ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ। ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅੰਸ਼ਾਂਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਕਾ, ਜੋ ਦੇਵਕਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ, ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਕਮਸ, ਜੋ ਭੋਜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਗੂੰਜਦਾਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਮਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ: "ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਰਥ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਲਿਖੀ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਕਮਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਖਿੱਚੀ ਤੇ ਦੇਵਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪਾਪਰਹਿਤ, ਤੂੰ ਇਸ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਦੇਵਕਾ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿਆਂਗਾ।" ਕਮਸ ਨੇ ਵਸੁਦੇਵ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਦੇਵਕਾ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਈ। ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬੋਲਿਆ: "ਸੋਨੇ ਲਈ ਅੱਗ ਸਿਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਗਾਵਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਸਿਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਗਤਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਲ, ਨਿਮੇਸ਼ ਤੇ ਮਾਪਾਂ ‘ਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਵਿਚ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਆਦਿਤਯ, ਸਾਧਯ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਸੁ, ਅੱਗ, ਪਿਤਰ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਅਤਰੀ ਆਦਿਕ ਦੇ ਆਗੂ—all ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਪਾਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੈਤ, ਪਿਸਾਚ, ਸੱਪ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ—ਇਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਰੰਗੀਲਾ ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਮੈਂ ਖੁਦ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਰੂਪ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਦੇ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਆਦਿਕ ਦੈਤ, ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਹਥਿਆ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਲਨੇਮੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਮਸ ਵਜੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਅਰਿਸ਼ਟ, ਧੇਨੁਕ, ਕੇਸੀ, ਪ੍ਰਲੰਭ, ਨਰਕ, ਸ਼ੁੰਭ, ਬਾਣ (ਜੋ ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ)—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਸੈਣਿਕ ਟੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਗਾਹ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਉੱਤਮੋ, ਮੇਰਾ ਬੋਝ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਡੁੱਬ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ।" ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਬੋਝ ਹਟਾਉਣ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਰਗਵਾਸੀਆਂ। ਮੈਂ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਨੀਚ, ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲੀਏ, ਉਥੇ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰੱਖੀਏ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੇਗਾ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਥੇ ਗਏ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਗਰੁੜਧਾਰੀ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਹੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਸਰੂਪਵਾਨ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਸੂਖਮ ਤੇ ਸਥੂਲ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ; ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਤੇ ਅਥਰਵੇਦ ਹੈਂ; ਸਿੱਖਿਆ, ਕ੍ਰਿਆ, ਨਿਰੁਕਤ, ਛੰਦ ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਬੋਝ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।