ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਉਪ-ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁ ਦੇ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇक्षਵਾਕੁ, ਜਹਨੂ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸਗਰ, ਅਵਿਕਸ਼ਿਤ, ਰਘੁ, ਯਯਾਤੀ, ਨਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਕੀਰ ਪੂਰੀ ਕਰ ਗਏ, ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਣਗਿਣਤ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹਾਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ, ਘਰ, ਖੇਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੂਰਾ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਵੱਡੇ ਯਗ ਕਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੇਹੱਦ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਿਥੁ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅਜੇਤ ਅਤੇ ਜਿੱਤੂ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਰੂਈ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ। ਕārtਵੀਰਯ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਦੇ ਇਕ ਭਾਂਵੇ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੁੰਘਰ ਹੋ ਗਈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਖ ਵੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਮਹਾਨ ਮਾਂਧਾਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਣ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਗੀਰਥ, ਸਗਰ, ਕਕੁਤਸਥ, ਦਸਮੁਖੀ ਰਾਵਣ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਏ ਹਨ, ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਪਿਛਲੇਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵੀ ਮਮਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਖੇਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨਾਲ ਕੀ ਲਗਾਵ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕਥਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਉਪ-ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਤਬ ਕੀਤੇ?” ਤਦੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਉਪ-ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਕਾ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਕਮਸ, ਜੋ ਭੋਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਦੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਜੋ ਕਮਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ, “ਮੂਰਖ! ਤੂੰ ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੈ, ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਕਮਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਖਿੱਚ ਲਈ ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੂੰ ਇਸ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਦੇਵਕੀ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਕਮਸ ਨੇ ਵਸੁਦੇਵ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਚਨ ਦੇ ਆਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਰਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬੋਲਿਆ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸੋਨੇ ਲਈ ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਨਾਰਾਏਣ ਹੀ ਸਿਖਿਆਕਾਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਹਨ—ਪਲ, ਮੋਹਰਤ ਅਤੇ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ, ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ। ਆਦਿਤਯ, ਸਾਧਿਆ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਸੁ, ਅੱਗ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਅਤਰੀ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਅਪਾਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਦੈਤ, ਪਿਸਾਚ, ਸੱਪ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ—ਇਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਅਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਬਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ, ਇਹ ਦੈਤ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੇ ਆਗੂਪਣ ਹੇਠ, ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਲਨੇਮੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਬਲਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਮਸ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਹੈ। ਅਰਿਸ਼ਟ, ਧੇਨੁਕ, ਕੇਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਲੰਭ, ਨਰਕ, ਸ਼ੁੰਭ—ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਬਾਣਾ, ਜੋ ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਬੁਰੇ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫੌਜਾਂ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਂ ਬੋਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ।