ਕਲਾਪਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹਾਨ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ—ਦੇਵਾਪੀ ਪੌਰਵ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਪੁਰੂ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਲਿਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਵੇਗਾ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੁੜ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਮਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਗੇ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਵਜੋਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਦਵਾਪਰ ਤਿੰਨੋ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਪਾਇਆ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਐਸੇ ਹੀ ਬੀਜਧਾਰੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਪੀ ਅਤੇ ਪੁਰੂ ਹੁਣ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਤਾਂ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੀਦੀ। ਇਹ ਰਾਜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ, ਮੋਹ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ, “ਇਹ ਅਡੋਲ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏਗੀ?”—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਆਉਣਗੇ, ਤੇ ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹੋਰ ਹੋਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੇਮੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸ ਪਈ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੇ ਗਾਏ, ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਅਸੀਤ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਧਰਮਧਵਜ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਏ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਇਹ ਮੋਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨਤਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਨੌਕਰ, ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ‘ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰਾ-ਸਹਿਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵਾਂਗੇ।’ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ, ਰਾਜੇ ਵੱਡੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ-ਭਰਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਵਾਦ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੋਹ ਤੇ ਲਗਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਹੈ’—ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਰੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਭੁੱਲ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ—ਇਹ ਮੋਹ, ਜੋ ਮੈਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਘੁਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ‘ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ!’—ਇਹ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮੋਹ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਇਹ ਸੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ; ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੋਹ ਇਉਂ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਪਿਘਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮਨੁ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੇ ਉਪਅੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੂਰੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਧਨ-ਧਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਜਹਨੂ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸਗਰ, ਅਵਿਕਸ਼ਿਤ, ਰਘੁ, ਯਯਾਤੀ, ਨਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ—ਬੜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਅਸੀਮ ਧਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹਾਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ, ਖੇਤ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ, ਬੇਅੰਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਵੱਡੇ ਯਜ੍ਨ ਕੀਤੇ, ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਿਥੁ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਕਦੇ ਨਾ ਹਰਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੂਈ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ। ਕਾਰਤਵੀਰਯ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਦੀਪ ਜਿੱਤੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਦਸ-ਮੁਖੀ ਰਾਵਣ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕੀ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਨਾਸਕ ਦੇ ਇਕ ਭੰਵਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੁਆਹ ਵੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਮਹਾਨ ਮਾਂਧਾਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ—ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੰਦ-ਮੱਤ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ, ਮਲਕੀਅਤ ਨੂੰ ਨੇਕ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ! ਭਗੀਰਥ ਤੇ ਹੋਰ, ਸਗਰ, ਕਕੁਤਸਥ, ਦਸ-ਮੁਖੀ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਏ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਹੁਣ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਆਉਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਪਿਛਲੇਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਖੇਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ। ਇਸ ਬਾਅਦ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਦੱਸੇ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਆਏ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਸ਼ ਤੇ ਉਪਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤੇ?” ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਧਾਰ ਲਈ ਅੰਸ਼ ਤੇ ਉਪਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਕਾ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ। ਕਮਸ, ਜੋ ਭੋਜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਥ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਵਸੁਦੇਵ ਤੇ ਦੇਵਕੀ ਇਕਠੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੂਟਾ ਗੂੰਜਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਕਮਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੇ...