ਜਦੋਂ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਦੇ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਕਲਕੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਭਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿ्णੁਯਸ਼ਸ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਲੇਛਾਂ, ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਮੁਕਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਕਮਲ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਪਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲੰਮੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਹੜੇ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਬੱਚੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ (ਗੁਰੂ) ਤਿੰਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਦੋਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੋ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ—ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਣਗੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨੰਦ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ (1050) ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੋ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੌ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਰਾਂ ਸੌ (1200) ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਸਮਾਨ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੁੰਹਦੇ ਰਹੇ, ਕਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਤਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿਤਾ। ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪੂਰਵਾਸ਼ਾਢਾ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪੈਣ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਾਧੂ ਗਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਓਸੇ ਦਿਨ ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹੇ, ਓਸੇ ਦਿਨ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਲੀ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ (360,000) ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੌ ਪੰਜ (705) ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ। ਹੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਾਪੀ, ਪੌਰਵ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਪੁਰੁ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਕਲਾਪਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਾਨਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਬੀਜਧਾਰੀ ਵੰਸ਼ੀਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਪੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁ ਅੱਜ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ; ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਘੱਟ ਪੈ ਜਾਣ। ਇਹ ਰਾਜੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਹ ਦੇ ਅੰਧੇ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਇਹ ਅਡੋਲ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?"—ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਆਉਣਗੇ, ਤੇ ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹੋਰ ਹੋਣਗੇ। ਜਦ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਪੱਤਝੜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਅਸੀਤ ਨੇ ਧਰਮਧਵਜ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹੇ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮੰਤਰੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਨੌਕਰ, ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, 'ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵਾਂਗੇ,' ਤੇ ਮਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਤ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਹੱਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ? ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਵੱਡੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਪਿਉ-ਪੁੱਤਰ, ਭੈਣ-ਭਰਾ—all ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਇਹੀ ਭੁਲ ਕਰੀ। ਜਦ ਮੋਹੀ ਮਨ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਹ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? 'ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ—ਇਹ ਛੱਡ ਦੇ!'—ਇਹ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਦੂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮੋਹ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦਇਆ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਰਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਹ ਸੁਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੋਹ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਵਾਂਗ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।