ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਖਟਵਾਂਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕਰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਭਾਗਵਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਅਵਰਨਣੀਯ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਪੂਰਨ-ਸਤ-ਸਰੂਪ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਵਿਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਖਟਵਾਂਗ ਵਰਗਾ ਦੁਤੀਆ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।" ਖਟਵਾਂਗ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਤ੍ਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖਟਵਾਂਗ ਤੋਂ ਦੀਰਘਬਾਹੂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਰਘੁ ਜੰਮਿਆ। ਰਘੁ ਤੋਂ ਅਜਾ, ਅਜਾ ਤੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਏ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸਵੈ-ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਚਤੁਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ: ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ। ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਜੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਤਾਟਕਾ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਯਜਨਾ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਰੀਚਾ ਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੁਬਾਹੁ ਆਦਿਕਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਕ ਦੇ ਘਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਧੂ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਭੈਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੇ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਾਣ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਰਾਧ, ਖਰ, ਦੂषण, ਕਬੰਧ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ, ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਅਗਨਿ-ਪਰੀਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਦੋਸ਼ ਦੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਸਮਾਰੋਹ ਤਾਂ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਣੋ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਅੰਗਦ, ਜਾਂਬਵੰਤ, ਹਨੁਮਾਨ ਆਦਿ ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਛਤਰੀਆਂ, ਪੰਖਿਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਕੁਬੇਰ, ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ—ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ, ਵਾਲਮੀਕਿ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਭਰਦਵਾਜ, ਅਗਸਤ ਆਦਿ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹਨਾ ਕੀਤੀ। ਚਾਰੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀਣਾ, ਬਾਂਸਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਨਗਾਰੇ, ਸ਼ੰਖ, ਕਹਲ, ਗੋਮੁਖ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ ਵਜਾ ਕੇ, ਨਾਚ-ਗੀਤ ਤੇ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਭ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਰਘੁਕੁਲ-ਤਿਲਕ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਰਾਮ ਨੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਵੀ ਗੰਧਰਵ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ, ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮਧੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਲਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬਲ, ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਚੰਦਰਕੇਤੁ, ਭਰਤ ਦੇ ਤਕਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੇ ਸੁਬਾਹੁ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਹੋਏ। ਕੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤਿਥਿ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਾਧ, ਫਿਰ ਅਨਲ, ਨਭਾ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਕ੍ਸ਼ੇਮਧਨਵਨ, ਦੇਵਾਨੀਕ, ਅਹੀਨਕ, ਰੁਰੂ, ਪਾਰਿਆਤ੍ਰਕ, ਦੇਵਲ, ਵਤਸਲ, ਉਤਕ, ਵਜ੍ਰਨਾਭ, ਸ਼ੰਖਨ, ਆਦਯੁਸ਼ਿਤਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਸਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਵਿਸ਼ਵਸਹ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਮਿਨੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਯੋਗ ਸਿੱਖਿਆ। ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਸ਼ਯ, ਫਿਰ ਧ੍ਰੁਵਸੰਧਿ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਅਗਿਨਿਵਰਨ, ਸ਼ੀਘਰਗ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਰੁ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਰੁ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕਲਾਪਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਤ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੋਰਯ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਮਰੁ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੁਸ਼ਰੁਕ, ਫਿਰ ਸੁਸੰਧਿ, ਅਮਰਸ਼, ਸਾਹਸਵਾਨ, ਵਿਸ਼੍ਵਭਾਵਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਦਬਲ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਦਬਲ, ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨਯੂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਹਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਾਜੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਮਿ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਯਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਿਤਵਿਕ ਚੁਣਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਯਜਨਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਯਜਨਾ ਕਰਾਂਗਾ।" ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਨਿਮਿ ਨੇ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਯਜਨਾ ਕਰ ਲੈਈ। ਜਦ ਇੰਦਰ ਦੀ ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਮਿ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਾਂਗਾ।" ਪਰ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਗੌਤਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਰਮ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤੂੰ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ—ਵਿਦੇਹ।" ਜਦ ਰਾਜਾ ਜਾਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ, ਹੇ ਕਪਟੀ ਆਚਾਰਯ, ਮੈਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੇ, ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਲੱਗੇਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ। ਨਿਮਿ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ, ਨਾਹ ਕਦੇ ਸੜਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੋਈ, ਸਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਹੀ ਰਿਹਾ।