ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਆਦਿ, ਨਿਰਲੇਪ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਚਲ, ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਆਤਮਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਹਰੀ, ਸ਼ੰਕਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਤਾ, ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਸੰਘਾਰਕ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਇੱਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਨੇਕ ਵੀ, ਜੋ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁক্ষਮ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਹੀ ਸਰਬੋਤਮ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਸਰਬੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਭ੍ਰਮ ਵੱਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਕ ਤੇ ਰਚਤਾ, ਸਭ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਹੁਣ ਉਹੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਲੋਟਸ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਕਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਾਰਸਵਤ ਨੇ ਪੁਰੁਕੁਤਸ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਸਾਰਸਵਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਉਹ ਸਰਬੋਤਮ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸਰਬੋਤਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੂਪ, ਰੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਨ ਨਾਸਵਾਨ, ਨ ਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਨ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ, ਨ ਵਧਣ ਵਾਲਾ, ਨ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ; ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੇਵਲ ਇਹ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਉਹ ਸਦਾ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ', ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਨਿਤ, ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਟੱਲ, ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਸਰੂਪ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਪੁਰਖ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਰੂਪ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ), ਪੁਰਖ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੁਰਖ, ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ, ਅਪ੍ਰਗਟ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਕਾਲ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਕਾਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਨਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਣਮਾਪ, ਅਜਰ, ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਧੁਨੀ, ਨਾ ਸਪਰਸ਼, ਨਾ ਰੂਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਸੀ। ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਆਚਾਰਯ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਹੀ ਅਰਥ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਦਿਨ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਆਤਮਾ, ਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ; ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਤੇ ਪੁਰਖ (ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ)। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨ ਤੇ ਲਯ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੱਖਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਕਾਲ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਖ—ਨਾਸਵਾਨ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ—ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹਿਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਸਿੱਧਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਾਵਣ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਤੇ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕੋਚ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮਤਾ ਦੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਭਜਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਮਹੱਤ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ, ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਮਹੱਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸੱਤਵ), ਤੈਜਸ (ਰਜਸ), ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਮਸ)। ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮਹੱਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹੱਤ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ। ਫਿਰ, ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖਮ ਸਪਰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਯੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ।