ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਠਵੀਂ-ਅਠਵੀਂ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਲਗਭਗ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ, ਯੋਗ੍ਯ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੋਸਤ, ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ, ਨੌਕਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਫੌਜਾਂ, ਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ—all ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਡਰ ਗਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਨਵੰਤ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਭਗਵਾਨ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ?” ਫਿਰ, ਕਮਲ-ਜਨਮ ਭਗਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਮਸਤਕ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ: "ਅਸੀਂ ਉਸ ਅਜਨਮਾ, ਸਭ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ, ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਵਰੂਪ, ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਂ ਸਰਵੋਚਤ ਤੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।" "ਸਮਾਂ, ਜੋ ਪਲਾਂ ਤੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ; ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਰੂਪ, ਨਾਂ-ਰਹਿਤ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਨਾਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ, ਅਚੁਤ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਪਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਪਜਦਾ ਹੈ।" "ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਨੰਤ-ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਫਲ ਪਕਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ-ਸਵਰੂਪ ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਤੇ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਜੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੱਤ ਹੈ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਭੂ ਨੇ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਉਹ, ਧਰਤੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਰਾਜਾ, ਤੇਰੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ।" "ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਸੁਹਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਦਵਾਰਕਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਬਲਦੇਵ ਵਜੋਂ ਵਸਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਨੂੰ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਇਸ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਸਤਕਾਰਯੋਗ ਹੈ—ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ। ਇਹ ਕੁੜੀ, ਨਾਰੀ ਰਤਨ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ੍ਯ ਹੈ।" ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਕਮਲ-ਜਨਮ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਛੋਟੇ, ਵਿਅੰਗ, ਥੋੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਵੀਰਤਾ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਆਏ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਦ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਸੀ, ਸ਼ੀਰਾਯੁਧ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਤਾਲਕੇਤੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਲ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਮ ਨਾਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਸ਼ੀਰਾਯੁਧ ਨੇ ਰੀਵਤਾ, ਰਾਜਾ ਰੈਵਤ ਦੀ ਧੀ, ਨੂੰ ਯੋਗ੍ਯ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਲਿਆ; ਧੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਯਮੀ ਰਾਜਾ ਹੇਮਾਲਾ ਪਰਤ ਗਿਆ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਤੱਕ ਕਕੁਦਮੀ ਰੈਵਤ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਦਾ ਧਰਮਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਤਾਮਸ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੌ ਭਰਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਵੰਸ਼ ਬਣਾਏ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਵਾਰਸ਼ਟਕ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਵੰਸ਼ ਉਪਜਿਆ। ਨਾਭਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭਾਗਸੰਤ੍ਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਬਰੀਸ਼ਾ ਸੀ। ਅੰਬਰੀਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰੂਪਾ ਸੀ। ਵਿਰੂਪਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਸ਼ਦਸ਼ਵਾ ਜਨਮਿਆ। ਫਿਰ ਰਥੀਤਰਾ ਆਇਆ। ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ: ਇਹ, ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਅੰਗੀਰਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਰਥੀਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਆਚਰਨ ਅਪਣਾਏ। ਮਨੁ, ਜੋ ਭੁੱਖਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪੁੱਤਰ—ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ, ਨਿਮਿ, ਤੇ ਡੰਡਾ—ਸਨ। ਪੰਜਾਹ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਕੁਨੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣੇ। ਅਠਤੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਣੇ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਕੇ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: “ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਯੋਗ੍ਯ ਮਾਸ ਲਿਆ।” ਉਸ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਿਹਾ, ਧਨੁਸ਼ ਲਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਕਈ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰੇ; ਥੱਕਾ, ਬਹੁਤ ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਖਰਗੋਸ਼ ਖਾਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ, ਪਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਮਾਸ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਖਾ ਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਸ਼ਾਦ’ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮਕ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।