ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਉਪਕਥਾਵਾਂ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਹੁਕਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ, ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ, ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਸੰਹਿਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦੇ ਛੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਹੋਏ—ਸੁਮਤੀ, ਅਗ੍ਰਿਵਰਜ, ਮਿਤਰਾਯੁ, ਸ਼ਮਸਪਾਯਨ, ਅਕ੍ਰਿਤਵਰਨ ਅਤੇ ਸਾਵਰਨੀ। ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਾਈ, ਸਾਵਰਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਪਾਯਨ ਨੇ ਵੀ; ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ। ਇਸ ਚਾਰ-ਵਿਭਾਗੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਦਮ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ। ਫਿਰ ਨਾਰਦੀਆ, ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ, ਅਗਨੇਯਾ, ਭਵਿਸ਼ਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲਿੰਗ, ਵਾਰਾਹ, ਸਕੰਨ, ਵਾਮਨ, ਕੂर्म, ਮਤਸਯ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪੁਰਾਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਪਪੁਰਾਣ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਅੱਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵੱਡੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲੈ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਚਕਰ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਰਤਬ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਾਂ ਬਾਰੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲੈ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਮਨੁ-ਚਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਵੈਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਨਿਆਯ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ; ਆਯੁਰਵੈਦ, ਧਨੁਰਵੈਦ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਮਿਲਕੇ ਅੱਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਰਸ਼ੀ, ਫਿਰ ਰਾਜਰਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰਿਸ਼ੀ-ਵੰਸ਼ ਬਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੰਡ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਅਨਾਦਿ ਵੈਦ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਦੱਸ, ਵੈਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੱਤ ਮਹਾਦਵੀਪ, ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਲੋਕ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸਥੂਲ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ।" "ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿਤਨਾ ਭਾਗ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਨਾ ਹੋਣ।" "ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ, ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਧਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਿਰ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੱਸੋ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਯਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ?" ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਨਕੁਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਸੁਣ, ਉਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਾਲਿੰਗਕਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਭ ਦੱਸਿਆ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿਆਪਕ ਜੀਵ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਇਆ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ।" "ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਕਾਲਿੰਗਕਾ ਨੇ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਹੱਸ ਦੱਸਿਆ:" "ਇੱਕ ਵਾਰ, ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਰੱਸੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: ‘ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਧਨੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਭਗਤਾਂ 'ਤੇ ਮੇਰਾ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ।’" "‘ਮੈਂ, ਯਮ, ਰਚਨਹਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਮਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਲਈ; ਪਰ ਮੈਂ ਹਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ, ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ—ਵਿਸ਼ਨੁ ਮੇਰੇ ਰੋਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।’" "ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਚਾਹੇ ਕੜੇ, ਮਕੁਟ, ਕਣ, ਆਦਿ ਬਣੇ, ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਰੀ, ਚਾਹੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ—ਦੇਵ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ—ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਣੂ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕਤਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਵ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਆਦਿ ਵੀ ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚੀ ਨਿਆਤ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਪੂਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਹ-ਵਾਹ, ਘੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਯਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਾਂਸੀ-ਧਾਰੀ ਦੂਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਦੱਸੋ।’ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਨੇ ਧਰਮ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਹਰੀ ਭਗਤ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।’" "ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਦੀ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮਿਤਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਵਿਚ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਮਾਰਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਭਗਤ ਜਾਣੋ।" "ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਬਸਾ ਲਿਆ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ।