ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਤੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪੂਰਬੀ ਸਾਮ ਗਾਇਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੌਸ਼ਪਿੰਜੀ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ—ਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਕੁਥੁਮੀ, ਕੁਸੀਦੀ ਅਤੇ ਲੰਗਲੀ—ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਦੇ ਇੱਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਚੇਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ੍ਯ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੋਵੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਰੀਏ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਦੇ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਕਬੰਧਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੇਵਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਠਯਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਮੰਤੁ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਦੇਵਦਰਸ਼ ਦੇ ਚੇਲੇ ਮੌਦਗ, ਬ੍ਰਹਮਬਲੀ, ਸ਼ੌਕਿਆਯਨੀ, ਪਿਪ੍ਪਲਾਦ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ। ਪਾਠਯਾ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਚੇਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ: ਜਾਜਾਲੀ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ੌਨਕ। ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸੰਹਿਤਾ ਬਭਰਵਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਸੰਹਿਤਾ ਸੌਂਧਵਾਯਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਸੈੰਧਵ ਅਤੇ ਮੂੰਜਿਕੇਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਪਤ ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰਕਲਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਚੌਥੀ ਆਂਗਿਰਸ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਸ਼ਾਂਤਿਕਲਪ; ਇਹ ਅਥਰਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਜੋ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣ ਸੰਹਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਥਾਵਾਂ, ਉਪਕਥਾਵਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰਚਿਆ, ਉਹ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲੇ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਹਿਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਚੇਲੇ ਹੋਏ: ਸੁਮਤੀ, ਅਗ੍ਰਿਵਰਜ, ਮਿਤ੍ਰਾਯੁ, ਸ਼ੰਸਪਾਯਨ, ਅਕ੍ਰਿਤਵ੍ਰਣ ਅਤੇ ਸਾਵਰਣੀ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਇਕ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਾਈ, ਸਾਵਰਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਪਾਯਨ ਨੇ ਵੀ ਬਣਾਈ; ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਾਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁੱਲ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਦਮ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ। ਫਿਰ ਨਾਰਦੀਆ, ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਸੱਤਵਾਂ, ਅਗਨਿਆ ਅੱਠਵਾਂ, ਭਵਿੱਸ਼ਿਆ ਨੌਵਾਂ। ਦਸਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਗਿਆਰਵਾਂ ਲਿੰਗ, ਬਾਰਵਾਂ ਵਰਾਹ, ਤੇਰਵਾਂ ਸਕੰਧ। ਚੌਦਵਾਂ ਵਾਮਨ, ਪੰਦਰਵਾਂ ਕੂਰਮ, ਫਿਰ ਮਤਸ੍ਯ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਪੁਰਾਣ ਵੀ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲਯ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲਯ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਣੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਨਿਆਯ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ, ਗਾਂਧਰਵ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੋਰ, ਚੌਥਾ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕੁੱਲ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ, ਫਿਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਿਯਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਵੇਦ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਥੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਦੱਸ, ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਦੀਪ, ਪਾਤਾਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਲੋਕ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਸਥੂਲ, ਸੁਖਸ਼ਮ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਸਥੂਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਥੂਲ—ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੋਈ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿੰਨਾ ਭਾਗ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧੇ ਜੀਵ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ, ਜਦੋਂ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਤਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਕਰਮ ਦੱਸੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਯਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਤਦ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਕੁਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੁਣ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕ ਵਾਰੀ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਾਲਿੰਗਕਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਭ ਦੱਸਿਆ; ਅਤੇ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ।