ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰਥੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸਤਕਾਰਯੋਗ ਸਤੁਤੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੂਰਜ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਬੋਲੇ, "ਤੂੰ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੰਗ ਲੈ।" ਤਦ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਯਜੁਰਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿਓ ਜੋ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਹ ਆਯਾਤਯਾਮ ਨਾਮਕ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਹੇ ਦੋਵਾਰਾ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਿਹੜੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵਾਜਿਨਾ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਏ, ਜਿਥੋਂ ਸੂਰਜ-ਘੋੜਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਆਈਆਂ। ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਵਾਜਿਨਾ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ; ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕ੍ਯ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਕਾਣ੍ਵ ਆਦਿਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਜੈਮੀਨੀ, ਜੋ ਵਿਆਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮੰਤੁ ਅਤੇ ਸੁਕਰਮਾ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਹਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ। ਸੁਕਰਮਾ ਨੇ, ਜੋ ਸੁਮੰਤੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵੰਡਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਜੋ ਦੋ ਪ੍ਰਬੀਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੇ ਦੋਵਾਰਾ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਤੇ ਪੌਸ਼੍ਪਿੰਜੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ; ਉੱਤਰੀ ਸਾਮ ਗਾਇਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਸਾਮ ਗਾਇਕ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਸ਼੍ਪਿੰਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਕੁਠੁਮੀ, ਕੁਸੀਦੀ ਅਤੇ ਲੰਗਲੀ ਆਦਿ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾਇਆ। ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਵੀ ਵੀਹ-ਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਮਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਅਥਰਵਵੇਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਠਯ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਮੰਤੁ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਅਥਰਵਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਦੇਵਦਰਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੌਦਗ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਲੀ, ਸ਼ੌਕ੍ਯਾਯਨੀ, ਪਿੱਪਲਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ। ਪਾਠਯ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਏ: ਜਾਜਾਲੀ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ੌਨਕ। ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸੰਹਿਤਾ ਬਭਰਵ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸੰਹਿਤਾ ਸੌਂਧਵਾਯਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਸੈੰਧਵ ਅਤੇ ਮੁੰਜਿਕੇਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨਕਸ਼ਤਰਕਲਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਚੌਥਾ ਆਂਗੀਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤਿਕਲਪ ਹੈ; ਇਹ ਅਥਰਵਣਾ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਕਥਾਵਾਂ, ਉਪਕਥਾਵਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਾਈ। ਵਿਆਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੂਤ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣ ਸੰਹਿਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਮਤੀ, ਅਗ੍ਰਿਵਰਜ, ਮਿਤਰਯੂ, ਸ਼ਮਸਪਾਯਨ, ਅਕ੍ਰਿਤਵ੍ਰਣ ਅਤੇ ਸਾਵਰਨੀ—ਇਹ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਾਈ; ਸਾਵਰਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਪਾਯਨ ਨੇ ਵੀ। ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਹੋਰ ਇਕ ਬਣਾਈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਾਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪੁਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ ਵਿਦਵਾਨ ਅੱਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ, ਪਦ੍ਮ, ਵੈਸ਼੍ਣਵ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ। ਫਿਰ ਨਾਰਦੀਯ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੱਤਵਾਂ, ਅਗ੍ਨੇਯ ਅੱਠਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿਸ਼੍ਯ ਨੌਵਾਂ। ਦਸਵਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੈਵਰਤ, ਗਿਆਰਵਾਂ ਲਿੰਗ, ਬਾਰਵਾਂ ਵਰਾਹ, ਤੇਰਵਾਂ ਸਕੰਦ। ਚੌਦਵਾਂ ਵਾਮਨ, ਪੰਦਰਵਾਂ ਕੂર્મ; ਮਤ੍ਸਯ, ਗਰੁੜ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂਡ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਪੁਰਾਣ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅੱਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲਯ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ—ਇਹ ਸਭ ਹਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਸਮੇਤ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਇਹ ਵੈਸ਼੍ਣਵ ਪੁਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਦ੍ਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲਯ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਨਿਆਯ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ, ਗੰਧਰਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ; ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਚੌਥਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਫਿਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਗਣਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਵੇਦ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋਵਾਰਾ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ; ਹੁਣ ਦੱਸ, ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਦੋਵਾਰਾ ਜਨਮੇ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਕ ਗੱਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸ।