ਮਹਾਨ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਾਪ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਓ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਉਹ ਵਰਤ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਾ ਕਰੋ।" ਇਸ ਸਮੇਂ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੂਜਨੀਯ ਗੁਰੂਦੇਵ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੁਬਲੇ-ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਵਰਤ ਨਿਭਾ ਲਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਬੁਧਿਮਾਨ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਨਿਰੁਤਸਾਹ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਅਣਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਭੱਟਯਾ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਗਲ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਵਲੋਂ ਉਗਲੇ ਗਏ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕੁਝ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਚੁਗ ਲਏ, ਜੋ ਤਿੱਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਤੈਤਤਰੀਯਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਚਾਰਕ ਅਧਵਰਯੂ ਕਹਲਾਏ। ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ: "ਸਾਵਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਮਰਥਕ, ਮੁਕਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ—ਉਹ ਤ੍ਰੈਵੇਦਿਕ ਰੂਪ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੋਮ ਰੂਪ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਣ, ਭਾਸਕਰ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਤੇਜ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਰੂਪ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਤੱਤ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਹਿਮ, ਪਾਣੀ, ਤਾਪ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ—ਉਹ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉੱਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ—ਉਸ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਦ ਉਹਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਕਰਮ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਾਵਿਤਾ, ਸੂਰਜ, ਭਾਸਕਰ, ਵਿਵਸਵਤ, ਆਦਿਤਯ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਜਿਸਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਸੂਰਜ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੰਗ ਲੈ।" ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿਓ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸਨ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਦਇਆਲੁ ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ 'ਅਯਾਤਯਾਮ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ, ਵਾਜਿਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ 'ਸੂਰਜ-ਘੋੜਾ' ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲੀ। ਵਾਜਿਨ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਣਵ ਆਦਿ, ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕ੍ਯ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੁਣ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਜੈਮਿਨਿ, ਜੋ ਵਿਆਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਵਿਖੇੜੇ ਪੈੜੇ ਬਣਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮੰਤੁ ਅਤੇ ਸੁਕਰਮਾ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਹਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ। ਸੁਕਰਮਾ, ਜੋ ਸੁਮੰਤੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਨੇ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਭਾਗ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਦੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ: ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਕੌਸ਼ਲਯ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਪਿੰਜਿ। ਉੱਤਰੀ ਸਾਮਗ ਗਾਇਕ ਪੰਦਰਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਏ। ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਸਾਮਗ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਸ਼ਪਿੰਜਿ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ਿ, ਕੁਥੁਮੀ, ਕੁਸੀਦੀ ਅਤੇ ਲੰਗਲੀ ਆਦਿ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੋਵੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਾਮਵੇਦ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਦੇਵਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਠਯ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਮੰਤੁ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ, ਨੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਸਿਖਾਇਆ। ਦੇਵਦਰਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੌਦਗ, ਬ੍ਰਹਮਬਲੀ, ਸ਼ੌਕਿਆਯਨੀ, ਪਿੱਪਲਾਦ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ। ਪਾਠਯ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵੰਡੀਆਂ: ਜਾਂਜਾਲੀ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ੌਨਕ। ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸੰਹਿਤਾ ਬਭਰਵ ਨੂੰ, ਦੂਜੀ ਸੰਹਿਤਾ ਸੌਂਧਵਾਯਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਸੈਂਧਵ ਅਤੇ ਮੂੰਜਿਕੇਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਕਲਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਚੌਥੀ ਆਂਗੀਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਸ਼ਾਂਤਿਕਲਪ ਹਨ। ਇਹ ਅਥਰਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਵਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।