ਮਹਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਇਸ ਵਿਆਸ-ਕਥਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੁਣੋ। ਵਿਆਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਪੰਜ ਵਿਦਵਾਨ ਚੇਲੇ ਸਨ: ਮਦੁਗਲ, ਗੋਮੁਖ, ਵਾਤ੍ਸਯ, ਸ਼ਾਲੀਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੇ, ਸ਼ਾਕਪੂਰਣੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਜ੍ਵਤੁ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਨਿਰੁਕਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਕ੍ਰੌਂਚ, ਵੈਤਾਲਿਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਬਲਾਕਾ — ਇਹ ਵੀ ਨਿਰੁਕਤ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਉਪਜੀਆਂ। ਬਾਸਕਲੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਕਾਲਾਯਨੀ, ਗਾਰਗਯ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕਥਾਜਵ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਨੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸਤਾਈਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਾਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਨਸ਼ੀਲ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਮਹਾਮੇਰੂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਹੋਵੇਗਾ — ਇਹ ਨਿਯਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੇਵਲ ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਨੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਓ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਪਾਪ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਧਾਰੋ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੋ ਨਾ।" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਗੁਰੂਦੇਵ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਇਹ ਵਰਤ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ! ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ; ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੁਣ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨੇ।" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਭਟਟਯਾ! ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜੰਮੇ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਰਕਤ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਉਲਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਵਲੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਯਜੁਰਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੱਤਰਾਂ (ਚਿੜੀਆਂ) ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਏ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਤੈਤਤਰੀਆ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਪਾਪ ਨਿਵਾਰਨ ਦਾ ਵਰਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਚਾਰਕ ਅਧਵਰਯੂ ਬਣੇ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ, ਉੱਚਤਮ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਸਾਵਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਧਾਰਕ, ਮੁਕਤਿਕਾਰਕ, ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੋ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦਾ ਤੱਤ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਭਾਸਕਰ, ਉੱਚਤਮ ਤੇਜ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਕਾਲਾ, ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਅਖੰਡ ਤੱਤ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੀਖੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੰਤੋਖ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਹਿਮ, ਪਾਣੀ, ਉਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਤੇ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਸਦੇ ਉਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਕਰਮ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਰੂਪ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਾਵਿਤਾ, ਸੂਰਜ, ਭਾਸਕਰ, ਵਿਵਸਵਤ, ਆਦਿਤਯ — ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ — ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰਥੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭਰੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਤੁਤੀ-ਸੂਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੰਗ ਲੈ।" ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿਓ ਜੋ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸਨ।" ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਹ ਆਯਾਤਯਾਮ ਨਾਮਕ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ, ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਯਜੁਰਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ, ਉਹ ਵਾਜਿਨਾ ਨੇ ਸਿਖਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ-ਘੋੜਾ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲੀ। ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਵਾਜਿਨਾਂ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ; ਕਾਣ੍ਵ ਆਦਿ, ਜੋ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਸੁਣੋ ਇਹ ਕਥਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮੰਤੁ ਅਤੇ ਸੁਕਰਮਾ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੰਹਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ। ਸੁਕਰਮਾ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਭਾਗ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਦੋ ਗਿਆਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ (ਕੌਸ਼ਲਯ ਵੰਸ਼) ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਪਿੰਜੀ, ਇਹ ਦੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ; ਉੱਤਰੀ ਸਾਮਗਾਇਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਅਪਕ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਇਆ।