ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਚਾਯਾ ਅਤੇ ਸੰਜ्ञਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੂਜੇ ਮਨੁ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਵਰਣੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਨ। ਆਠਵੀਂ ਮਨਵੰਤਰੀ ‘ਸਾਵਰਣਿਕ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੁ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਸੁਤਪਸ, ਅਮਿਤਾਭ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ। ਹਰ ਇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀਹ-ਵੀਹ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਸੁਣੋ: ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਗਾਲਵ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਪ, ਦ੍ਰੋਣ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ। ਉਸ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਬਲੀ, ਜੋ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਬਣੇਗਾ। ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਵਿਰਾਜਸ, ਉਰਵਰੀਵਾਨ, ਨਿਰਮੋਕ ਆਦਿ—ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਹੋਣਗੇ। ਅੱਗੇ ਨੌਵੀਂ ਮਨਵੰਤਰੀ ‘ਦਕ੍ਸ਼ ਸਾਵਰਣੀ’ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਪਾਰਸ, ਮਰੀਚਿਗਰਭ ਅਤੇ ਸੁਧਰਮਾਣ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ। ਹਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਦੇਵਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵੀ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹੋਣਗੇ: ਸਵਨਾ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਭਵਯ, ਵਾਸੁ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਸੱਤਵੇਂ ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ। ਦਕ੍ਸ਼ ਮਾਵਰਣਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤਕੇਤੁ, ਦੀਪਤਿਕੇਤੁ, ਪੰਚਹਸਤ, ਨਿਰਾਮਯ, ਪ੍ਰਥੁਸ਼੍ਰਵਾ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ। ਦਸਵੀਂ ਮਨਵੰਤਰੀ ‘ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਵਰਣੀ’ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਸੂਧਾਮਾਨ, ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੌ ਹੋਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ: ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ, ਸਤ੍ਯ, ਤਪੋਮੂਰਤੀ, ਅਤੁੱਲ ਬਲ ਵਾਲਾ ਨਾਭਾਗ, ਸਤ੍ਯਕੇਤੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੋਣਗੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਵਰਣੀ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ—ਸੁਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ, ਉੱਤਮੌਜਾ, ਭੂਰੀਸ਼ੇਣ ਆਦਿ—ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਕਰਨਗੇ। ਗਿਆਰਵੀਂ ਮਨਵੰਤਰੀ ‘ਧਰਮਸਾਵਰਣੀ’ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤੇ ਵਿਹੰਗਮ, ਕਾਮਾਗਮ, ਨਿਰਵਾਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ। ਹਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਤੀਹ-ਤੀਹ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਪૃਸ਼ਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹੋਣਗੇ: ਨਿਹ੍ਸ੍ਵਰ, ਅਗ੍ਨਿਤੇਜਸ, ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ, ਘਣੀ, ਆਰੁਣੀ, ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਨਘ। ਧਰਮਸਾਵਰਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਵਤ੍ਰਗ, ਸੁਧਰਮਾ, ਦੇਵਾਨੀਕ ਆਦਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਗੇ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਮਨਵੰਤਰੀ ‘ਸਾਵਰਣੀ’, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰਿਤੁਧਾਮਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ—ਹਰੀਤਾ, ਰੋਹਿਤਾ, ਸੁਮਨਸ, ਸੁਕਰਮਾਣ, ਸੁਰਾਪਾ—ਹਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਦਸ-ਦਸ ਹੋਣਗੇ। ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ: ਤਪਸਵੀ, ਸੁਤਪਸ, ਤਪੋਮੂਰਤੀ, ਤਪੋਰਤੀ, ਤਪੋਧ੍ਰਿਤਿ, ਦ੍ਯੁਤੀ ਅਤੇ ਤਪੋਧਨ। ਉਸ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਦੇਵਵਾਨ, ਉਪਦੇਵ, ਦੇਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਦਿ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਗੇ। ਤੇਰਵੀਂ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਰੁਚਿ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ—ਸੁਤ੍ਰਾਮਾਣ, ਸੁਕਰਮਾਣ, ਸੁਧਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅਮਰਾ—ਤੀਹ-ਤੀਹ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹੋਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਇੰਦਰ ਹੋਣਗੇ। ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ: ਕੋਈ ਮੋਹ ਰਹਿਤ, ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ, ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਦੂਜਾ ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਉਸ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ, ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਆਦਿ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਗੇ। ਚੌਦਵੀਂ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮਨੁ’ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹੋਣਗੇ: ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼, ਪਵਿਤ੍ਰ, ਕਣਿਸ਼ਠ, ਭ੍ਰਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਾਚਵ੍ਰਿਦ੍ਧ। ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ: ਅਗ੍ਨਿਬਾਹੁ, ਸ਼ੁਚਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਮਾਗਧ, ਓਗਨੀਧ੍ਰ, ਯੁਕ੍ਤ ਅਤੇ ਜੀਤ। ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਊਰੁਗ, ਗੰਭੀਰ, ਬੁੱਧਿ ਆਦਿ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਗੇ। ਹਰ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੁ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਜੀਵਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਕਲਪ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਂਵ ਨਾਲ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਤ, ਜਨਾਰਦਨ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।