ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹੀ ਵਸਤੂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯਜ੍ਯਾਦਿ ਕਰਮ ਨਾਸਵੰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਸਮਿਧ, ਘੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ—ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਿਨਾਸੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਸਵੰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸਤਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਫਲਦਾਈ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਾਸਤੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਭੇਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਕਦੇ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਏਕਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਸਤੂ, ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਾਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਯੋਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਸਾਰਤਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਦੁਅਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਵਾਂਸਲੀ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਸਦੇ ਛੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾਵਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਆਵਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਵੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰਾਵਰਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਰਾਜਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀ ਕਥਾ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। "ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਖਿਆਤ Ṛbhu ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ Nidāgha ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ Ṛbhu, ਜੋ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਦੀ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ Pulastya ਦੇ ਪੁੱਤਰ Nidāgha। Ṛbhu ਨੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ Nidāgha ਨੇ ਉਸਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ। ਇਸ ਲਈ Ṛbhu ਨੇ Nidāgha ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। Devikā ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ Pulastya ਵਲੋਂ ਵਸਾਈ ਸ਼ਹਿਰ Vīranagara ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ। ਓਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ, ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਤੇ Ṛbhu ਦੇ ਚੇਲੇ Nidāgha ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਓਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ, Ṛbhu ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ Nidāgha ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। Vaiśvadeva ਯਜ੍ਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ Nidāgha ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ, Ṛbhu ਓਥੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। Nidāgha ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। Nidāgha ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਤੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਬੈਠਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੋ।" Ṛbhu ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।" Nidāgha ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਪਕੌੜੀਆਂ ਆਦਿ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਖਾਓ।" Ṛbhu ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਾਂ ਚਾਵਲ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਦਿਓ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਜੀ, ਖੀਰ, ਜਾਂ ਦਹੀਂ-ਚੀਨੀ ਆਦਿ।" Nidāgha ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਓ।" ਉਸਦੇ ਆਖਣ ਤੇ, ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ Ṛbhu ਲਈ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ Ṛbhu ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਿਆ, Nidāgha ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲੀ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ? ਕੀ ਮਨ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ?" ਫਿਰ Nidāgha ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ?" Ṛbhu ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ—ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ?" Ṛbhu ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਜਦੋਂ ਪૃਥਵੀ ਤੱਤ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਲ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਆਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਸਰੀਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ। ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਦੋਨੋ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੋਗੇ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ?'—ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਉੱਤਰ ਸੁਣੋ। ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਕਿੱਥੋਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੋਗੇ' ਵਰਗੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ; ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ, ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੋ, ਨਾ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ 'ਮੇਰਾ' ਤੇ 'ਨਾ-ਮੇਰਾ' ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਸੁਆਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿੱਕਾ? ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚਾਹਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਫਿੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਕਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸੁਆਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਲੋਕ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਖ਼ਰ, ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਆਖ਼ਰ ਹੈ ਕੀ?