ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੜੀ ਆਦਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਸੱਚਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਕਦੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਤੱਤ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਪਲਕੀ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਪਲਕੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋਂ ਹੋਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਣ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਚਲ ਪਿਆ, ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਲੱਭਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਮুনি ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਇਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੁੜ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚਾਈ ਵੱਲ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੁਨਿ ਕਪਿਲ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮੇ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਨਿਵਾਂ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਭਲਾ ਦਿਓ, ਹੇ ਮুনি। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉੱਚਤਮ ਭਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ? ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਭਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਧਨ, ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਭਲਾ ਹੈ। ਯਜ੍ਯ ਆਦਿ ਕਰਮ, ਜਿਸਦਾ ਸਾਰ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਭਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚਾ ਭਲਾ ਤਾਂ ਉਸ ਫਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਦਾ ਵੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਭਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੇਅੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤਮ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ—ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜੇ ਧਰਮ ਲਈ ਧਨ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਧਨ ਖਰਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਉੱਚਤਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਜ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉੱਚਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਉੱਚਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਯ ਆਦਿ ਕਰਮ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹੀ ਮੂਲਤਾ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਕਰਮ ਨਾਸਵੰਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸਮਿੱਧ, ਘੀ, ਕੁਸ਼ਾ—ਉਹ ਵੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਕਰਮ, ਜਿਸਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ, ਵੱਖਰੀ ਵਸਤੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਝੂਠ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹਨ; ਪਰ ਹੁਣ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਮਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਜਨਮਾ, ਨ ਵਧਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਅਨਾਸ਼ਵਤ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਯੋਗੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਆਪਣੇ ਤੇ ਪਰਾਏ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਜੋ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੋ ਦੁਆਲਤਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਵਾਂਸਲੀ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਛੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਵਾ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾਵਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪਰਦੇ ਕਰਕੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿਕ ਵੰਡਾਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਮুনি ਨੇ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਗੰਭੀਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਕਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। “ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਭੂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਗਾਇਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਰਭੂ, ਜੋ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੁਲਸਤਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਿਦਾਘ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਰਭੂ ਨੇ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦਿਲੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਉਸਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਭੂ ਨੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਿਦਾਘ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪੁਲਸਤਯ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵੀਰਨਗਰ ਸੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ, ਨਿਦਾਘ, ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਭੂ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿਆ ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ।