ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਮুনি ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਵਰੂਪ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਗਲਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ 'ਮੈਂ' ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਸਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਹ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਰਾਜਨ! ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਹੋਠ ਅਤੇ ਤਲੂਆ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਮੈਂ ਹਾਂ', ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਆਖ਼ਰ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਬੋਲੀ ਆਪ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਆਖਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਬੋਲੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਸਰੀਰ ਵੀ ਕਈ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ—ਸਿਰ, ਹੱਥ ਆਦਿ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ?" ਮੁਣੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਖਰਾ ਜੀਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਹੈ'। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਤੂੰ ਕੌਣ?' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਕੌਣ?' ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੇਮਤਲਬ ਹਨ। "ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਪਲਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ। ਪਲਕੀ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਆਏ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਕੀ ਇਸਨੂੰ ਰੁੱਖ ਕਹੀਏ ਜਾਂ ਲੱਕੜ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ 'ਰਾਜਾ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਤੂੰ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈਂ'। ਪਲਕੀ ਤਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਜੇ umbrella (ਛਤਰੀ) ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਛਤਰੀ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹੀ ਤਰਕ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਇਸਤਰੀ, ਗਾਂ, ਘੋੜਾ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵਤਾ, ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਪੌਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। 'ਰਾਜਾ' ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਨਾਂ ਬਦਲਦੀ, ਨਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿਤਾ—ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਾਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਿਰ ਹੈਂ? ਜਾਂ ਗਰਦਨ, ਪੇਟ, ਪੈਰ, ਜਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੇਰੇ ਹਨ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈਂ। ਸੋਚ, 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬੋਲਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਾਹ ਬਣੇ? ਇਹ ਉੱਚਤੱਤਵ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁਣੀ ਅੱਗੇ ਬੋਲੇ, "ਮਹਾਰਾਜ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਉੱਚਤੱਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮੱਤ ਡੋਲ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਨਾ ਮੈਂ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਲਕੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਲਕੀ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਰਿਆ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੁਣ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਉੱਚਤੱਤਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। "ਮੁਣੀ ਜੀ! ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਕਪਿਲ ਮੁਣੀ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੁੜ ਉੱਚਤੱਤਵ ਵੱਲ ਦੌੜਾਇਆ ਹੈ। ਕਪਿਲ ਮੁਣੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਗਿਆਨ-ਸਾਗਰ ਹੋ। ਮੁਣੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਨ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਉੱਚਤੱਤਵ ਬਾਰੇ? ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਚਤੱਤਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਭਲੇ ਵੀ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਧਨ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ। ਯਜਨਾ ਆਦਿ ਕਰਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਤਿਆਗ ਹੈ, ਉਹ ਭਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਵੀ ਹੋਵੇ। "ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਦਾ ਯੋਗੀ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੇਅੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਧੀਆ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤੱਤਵ ਨਹੀਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਅਸਲ ਕੀ ਹੈ। "ਜੇ ਧਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉੱਚਤੱਤਵ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਂਛਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉੱਚਤੱਤਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਉੱਚਤੱਤਵ ਹੈ, ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਲਈ। "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉੱਚਤੱਤਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਉੱਚਤੱਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਜ ਆਦਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਉੱਚਤੱਤਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਉੱਚਤੱਤਵ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਸਨੂੰ ਉੱਚਤੱਤਵ ਮੰਨਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਣੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਸਰੀਰ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਉੱਚਤੱਤਵ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਉੱਚਤੱਤਵ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਮੋੜ ਗਿਆ।