ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲਕੀਨ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਲਕੀਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁਕਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ, ਚਾਹੇ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤੇਰਾ, ਕੇਵਲ "ਮੇਰਾ-ਤੇਰਾ" ਦੇ ਭਾਵ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਪਲਕੀਨ ਚੁਕਣ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਰਾਜਾ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਪਲਕੀਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਪਲਕੀਨ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ। ਦੱਸ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਕਿਸ ਲਈ ਆਏ ਹੋ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।" ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁਣੋ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ। ਹਰ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਭੋਗ ਲਈ। ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ—ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ?" ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸੁਝਾਇਆ, "ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਭੋਗ ਲਈ ਹੀ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ—'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਹ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਇਹ ਜਾਣਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ' ਕਹਿਣਾ ਕਿਉਂ ਗਲਤ ਹੋਵੇ? ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ। ਪਰ 'ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ ਹਾਂ' ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ।" "ਜੀਭ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੰਦ, ਹੋਂਠ, ਪਲੜਾ ਵੀ; ਪਰ ਇਹ ਕੋਈ ਵੀ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਸਥਾ ਨਾਲ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਕਹਿਣਾ, ਫਿਰ ਵੀ, ਬੋਲਣ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" "ਸਰੀਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ—ਸਿਰ, ਹੱਥ ਆਦਿ—ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ; ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਕਿਉਂ ਕਹਾਂ? ਜੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਜੂਦ ਹੈ, ਰਾਜਾ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ' ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ।" "ਜਦ ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ?' ਤੇ 'ਮੈਂ ਕੌਣ?' ਦੀ ਪੁੱਛ pointless ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਇਹ ਪਲਕੀਨ ਹੈ, ਇਹ ਚੁਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰਾਹ ਹੈ; ਇਹ ਜਗ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ।" "ਪਲਕੀਨ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣੀ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਆਈ; ਤਾਂ ਕੀ ਪਲਕੀਨ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਰਾਜਾ ਰੁੱਖ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ', ਨਾ ਹੀ 'ਤੁਸੀਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਹੋ', ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪਲਕੀਨ ਵਿੱਚ ਹੋ।" "ਪਲਕੀਨ ਲੱਕੜ ਦੇ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਕੇ ਬਣੀ ਹੈ; ਰਾਜਾ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚੋ, ਤਾਂ ਪਲਕੀਨ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛਤਰੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ—ਤਿੱਲੀ ਆਦਿ—ਵੱਖਰੇ ਸੋਚੋ, ਤਾਂ ਛਤਰੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਹੀ ਤਰਕ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਮਰਦ, ਔਰਤ, ਗਾਂ-ਜਨਮ, ਘੋੜਾ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਸਰੀਰਾਂ ਲਈ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ।" "ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਾ ਜਾਨਵਰ, ਨਾ ਪੌਦਾ; ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਫਰਕ, ਰਾਜਾ, ਕੇਵਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ।" "ਜੋ 'ਰਾਜਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜ-ਮੰਡਲੀ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਰਾਜਾ, ਇਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ।" "ਪਰ ਜੋ ਚਿਰ ਤੱਕ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡੋ, ਰਾਜਾ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਹੈ?" "ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿਤਾ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ?" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਿਰ ਹੋ? ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗਰਦਨ, ਪੇਟ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ? ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਹਨ ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਹੋ, ਰਾਜਾ?" "ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ, ਰਾਜਾ! ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੋ: 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'" "ਜਦ ਸਚਾਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਰਾਜਾ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਕਹਿਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਬੋਲਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ?" ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਸਚਾਈ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੂਜਨਯ ਗਿਆਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਉੱਤਮ ਸਚਾਈ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਭਟਕਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ।" "ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।" "ਨਾ ਮੈਂ ਪਲਕੀਨ ਚੁਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਲਕੀਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪਲਕੀਨ ਚੁਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ?" "ਜਦ ਇਹ ਉੱਤਮ ਸਚਾਈ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਉੱਚੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਭਾਗਯਸ਼ਾਲੀ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇੱਥੇ ਸਰਵੋਚ ਭਲਾ ਕੀ ਹੈ?" "ਇਸ ਵਿਚ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੁੜ ਉੱਤਮ ਸਚਾਈ ਵੱਲ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਵਤਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" "ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ, ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਨਿਵਾਂ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਭਲਾ ਦਿਓ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹਨ।