ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਜੰਘਾਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਪੇਟ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਛਾਤੀ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਮੋਢੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਡੋਲੀ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਝਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਰਾਜਨ! ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਡੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਤੁਸੀਂ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ, ਮੈਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਝਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਨ, ਸਤ੍ਵ ਆਦਿ ਗੁਣ ਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਕਰਮ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ 'ਆਤਮਾ' ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ 'ਆਤਮਾ' ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਘਾਟ। ਜਦੋਂ ਵਾਧਾ-ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ 'ਇਹ ਮੋਟਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਤਲਾ'? ਜਿਵੇਂ ਡੋਲੀ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ, ਪੈਰ, ਜੰਘ, ਪੇਟ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਝਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭਾਰ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਝਲ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਹ ਡੋਲੀ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਝਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਕੜ, ਰੁੱਖ, ਘਰ ਜਾਂ ਧਰਤੀ—ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਝਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਰ ਝਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਡੋਲੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। 'ਮੇਰਾ' ਜਾਂ 'ਤੁਹਾਡਾ' ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਮੁੜ ਡੋਲੀ ਝਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ, ਜਦ ਤੁਰੰਤ ਡੋਲੀ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਉਤਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਮਹਾਨਾਤਮਾ! ਡੋਲੀ ਛੱਡੋ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਆਖ਼ਰ ਹੋਂ ਕੌਣ? ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਿਆ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।" ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ। ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਚਲ-ਚਲਨ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਗ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਭੋਗ ਸਕਣ। ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਭੋਗ ਲਈ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਪੁੱਛਿਆ—ਇਹ 'ਆਤਮਾ' ਬਾਰੇ ਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ। ਪਰ, 'ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ ਹਾਂ' ਕਹਿਣਾ ਆਤਮਾ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅ-ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਮੋਹ ਹੈ। ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਹੋਠ, ਤਾਲੂ—all ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਮੈਂ ਹਾਂ', ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ। ਖੁਦ ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਵੀ ਸਿਰ, ਹੱਥ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਜੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ' ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ?' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਕੌਣ?' ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਇਹ ਡੋਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਝਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਹ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਗਤ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ—ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਡੋਲੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਆਇਆ। ਤਾਂ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਕਹੀਏ ਜਾਂ ਲੱਕੜ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ 'ਰਾਜਾ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੈ', ਨਾ ਹੀ 'ਤੁਸੀਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਹੋ', ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਡੋਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋ। ਡੋਲੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸੋਚੋ, ਤਾਂ ਡੋਲੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਤਰੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਛਤਰੀ ਕਿਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹੀ ਤਰਕ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਨਾਰੀ, ਗਾਂ, ਘੋੜਾ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਏ ਹਨ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਪਸ਼ੂ, ਨਾ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ 'ਰਾਜਾ' ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਮੰਨਤਾ ਦਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਭਾਵ ਹੈ, ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਜਿਸਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਜੋ ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ—ਓਹੀ ਅਸਲੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿਤਾ—ਤਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਨਾਮ ਦੇਵਾਂ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਿਰ ਹੋ? ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗਰਦਨ, ਪੇਟ, ਪੈਰ ਆਦਿ? ਜਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ। 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਦੀ ਥੋੜੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਜਦ ਸੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਮੂਲ ਜਾਣੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ'? ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।