ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਜਦੂਰੀ ਲਈ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਪ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਲਕੀਣ ਚੁੱਕ ਲਈ। ਜਦ ਉਹ ਪਲਕੀਣ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਿਆ, ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵੇਖਦਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਪਲਕੀਣ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਨ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਦ ਪਲਕੀਣ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿਲਦੇ-ਡੁੱਲਦੇ ਚਾਲ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਪਲਕੀਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੁੱਕੋ, ਭਾਈਓ!" ਪਰ ਜਦ ਮੁੜ ਪਲਕੀਣ ਅਣਗੌਲ ਚੱਲੀ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਉਂ, ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਰਹੇ?" ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਲਕੀਣ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਰਸਤਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਆ ਗਈ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?" ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਲਕੀਣ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮਿਹਨਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ।" ਰਾਜੇ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਪਲਕੀਣ ਵੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਹੈ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਬੜੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਗੁਣ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਹ ਪਲਕੀਣ ਤੇਰੀ ਹੈ ਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਗਲਤ ਸਮਝ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਦ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਤੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੁਹਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਰਾਨਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪੇਟ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਛਾਤੀ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਮੋਢੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਲਕੀਣ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਭਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਲਕੀਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜੇ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 'ਤੂੰ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ' ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ, ਮੈਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਜੀਵ, ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਢੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਜੀਵ ਰਾਸ਼ੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ।" "ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਨ, ਸਤ੍ਵ ਆਦਿਕ ਗੁਣ ਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਮ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਲਈ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਨਾ ਘਾਟਾ।" "ਜਦ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਾ ਵਾਧਾ, ਨਾ ਘਾਟਾ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ 'ਇਹ ਮੋਟਾ ਜਾਂ ਪਤਲਾ ਹੈ'? ਜਿਵੇਂ ਪਲਕੀਣ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ, ਪੈਰ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਰਾਨਾਂ, ਪੇਟ ਆਦਿ ਤੇ ਭਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪਲਕੀਣ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਕੜ, ਰੁੱਖ, ਘਰ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਪਲਕੀਣ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰਾ ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਹੱਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ।" ਇਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁੜ ਪਲਕੀਣ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਪਲਕੀਣ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਉਤਰੇਆ ਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਈ। ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਹੇ, ਹੇ! ਪਲਕੀਣ ਛੱਡ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ, ਦੋਜਾਤੀ! ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈਂ?" "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਕਿਸ ਕਾਰਣ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਤੇ ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਖੜਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।" ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ; ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਚਲਣਾ-ਫਿਰਨਾ ਸਿਰਫ ਭੋਗ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ ਸਕਣ। ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਤੇ ਭੋਗ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'—ਇਹ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਨਾ ਕਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।" "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇ ਕੋਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ' ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਆਖਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ। ਪਰ 'ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ ਹਾਂ' ਆਖਣਾ ਆਤਮਾ ਲਈ ਗਲਤ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਨ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਆਖਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਹਾਂ', ਉਵੇਂ ਦੰਦ, ਹੋਠ, ਤੇ ਤਾਲੂ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।" "ਕਿਸ ਕਾਰਣ ਬੋਲਣ ਆਪ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਆਖਦੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ, ਬੋਲਣ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਖਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" "ਸਰੀਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ—ਸਿਰ, ਹੱਥ ਆਦਿ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਗ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਜੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ' ਆਖਣਾ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਤੂੰ ਕੌਣ?' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਦੇ ਬੋਲ ਅਰਥਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਪਲਕੀਣ ਹੈ, ਇਹ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇਰਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।" "ਪਲਕੀਣ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜਾਂ ਲੱਕੜ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ 'ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ', ਨਾ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ 'ਤੂੰ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਹੈਂ', ਜਦ ਤੂੰ ਪਲਕੀਣ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈਂ।" "ਪਲਕੀਣ ਲੱਕੜ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਲਕੀਣ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਦਲ ਗਈ।