ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਸੋਚਦਾ, "ਹਿਰਨ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਗਰਦਨ ਖੁਰਚਦਾ ਹੋਇਆ।" ਉਹ ਹਿਰਨ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, "ਇਹ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਬਿਆ, ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ।" ਜਦੋਂ ਹਿਰਨ ਲੰਬੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਜਦ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਛਾ ਜਾਂਦੀ। ਹਿਰਨ ਨਾਲ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਵਿਗੜ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਵੱਡਾ ਵਿਰਕਤ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵੀ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮਨ ਹਿਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਤ-ਵਸਤਾਅ ਹਿਰਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੰਬੂ ਪਥ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹਿਰਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਾਗ੍ਰਾਮਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹਿਰਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਹੀ, ਹਿਰਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਿਆ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ — ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੱਕ — ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਜਾਣਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵੱਡਾ ਤੇ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਧ੍ਯਨ ਕਰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਗਾਵਾਂ-ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਕਪੜੇ ਮੈਲੇ, ਦੰਦ ਤੇ ਮੂੰਹ ਗੰਦੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ। ਪਰ, ਜਦ ਯੋਗੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਣ-ਦੇਖਿਆ ਹੋਣ ਤੇ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਚਾਹੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਣ; ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਜਾਂ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨਾਜ, ਦਾਲਾਂ, ਤਿਲ, ਚਾਵਲ, ਜੜਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਜਾਂ ਬੀਜ ਮਿਲਦੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਭਤੀਜੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮੋਟਾ-ਝੋਟਾ ਖਾਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਦਾ, ਸਿਰਫ ਖਾਣਾ ਹੀ ਲੈਂਦਾ। ਇਕ ਚੰਬਰਲੈਨ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਹਾਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਕਾਲੀ ਦੇ ਯਜਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ, ਜੋ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਆ ਗਈ। ਫਿਰ, ਕਾਲੀ ਨੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ, ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਚੰਬਰਲੈਨ ਦੀ ਗਰਦਨ ਕੱਟੀ ਤੇ ਖੂਨ ਪੀ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਸੌਵੀਰਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਮਜਦੂਰੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਮਜਦੂਰੀ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ।" ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ, ਮਜਦੂਰੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਣ-ਸੰਸਕਾਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਿਰੁੱਧ ਲੱਗਿਆ, ਤੇ ਮਜਦੂਰੀ ਲਈ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਲਕੀਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤੇ ਇਕਸ਼ੁਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, "ਇਸ ਦੁਖ-ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਕੀ ਹੈ?" ਮਜਦੂਰੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਪਲਕੀਨ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਸੀ, ਪਲਕੀਨ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦਾ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਚਲਦੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਲਕੀਨ ਦੀ ਅਣ-ਸਮਤਲ ਚਾਲ ਦੇਖੀ, ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਪਲਕੀਨ ਠੀਕ ਚਲਾਓ!" ਫਿਰ, ਅਣ-ਸਮਤਲ ਚਾਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਠੀਕ ਚੁੱਕੋ!" ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਲਕੀਨ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੂੰ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਚੱਲਿਆ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ?" ਯੋਗੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪਲਕੀਨ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਨਾ ਥੱਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਣਾਅ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਪਲਕੀਨ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" ਯੋਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਦਾ — ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ — ਇਹ ਗੁਣ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਜੇ ਪਲਕੀਨ ਤੇਰਾ ਹੈ ਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।