ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਜਦ ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਹਿਰਣ ਦਾ ਬੱਚਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਹਿਰਣ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਡਰ ਅਤੇ ਝਟਕੇ ਕਾਰਨ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਛਾਲ ਮਾਰਦਿਆਂ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੰਨ੍ਹੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਲੈ ਆਇਆ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਉਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ, ਪੋਸ਼ਦਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਿਰਣ ਦਾ ਬੱਚਾ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘਾਹ ਚੁਗਣ ਜਾਂਦਾ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੀ। ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਸ ਨੰਨ੍ਹੇ ਹਿਰਣ ਲਈ ਅਤਿ ਪਿਆਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਹਿਰਣ ਦਾ ਬੱਚਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿਸ਼ੋਂ ਗਾਇਬ ਰਹਿੰਦਾ, ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ, "ਕਿਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭੇੜੀਏ ਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ? ਕਿਸੇ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਬੱਘ ਨੇ ਮਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।" ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਇਹ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਆਪਣੀ ਸਿੰਗ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਗਲ ਘਸੇ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਘਾਹ ਵੀ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿਰਣ ਨੇ ਚੁੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਹਿਰਣ ਦਾ ਬੱਚਾ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਜਦ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਗਹਿਰੀ ਲਗਨ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਧਾਰਨਾ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਛੱਡ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਹੁਣ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਹਿਰਣ ਦਾ ਬੱਚਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਲੱਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਣ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਸੀ। ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਹਿਰਣ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਸੀ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਯਾਦ ਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਜਨਮ ਹਿਰਣ ਵਜੋਂ ਲਿਆ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਜੰਬੂ ਮਾਰਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਤੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਉਥੇ ਹੀ ਹਿਰਣ ਦਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਸਮੇਤ, ਚੰਗੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਤੇ ਗਿਆਨ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਦੇਖਿਆ। ਹੁਣ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਲੋਂ ਸਿਖਿਆ ਗਿਆ ਪਾਠ ਉਚਾਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਰਮਕਾਂਡ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਜਦ ਲੋਕ ਉਸ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੱਲ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਗਵਾਂਢੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ, ਬਿਨਾ ਵਿਦਵਾਨੀ ਦੇ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਕਪੜੇ ਗੰਦੇ ਤੇ ਦਾਂਤ-ਮੂੰਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਚ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਸਮਝ ਕੇ ਤਰਸ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ। ਪਰ, ਜਦ ਯੋਗੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸਤਮਾਰਗ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟੇ, ਤੇ ਲੋਕ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਾਹਣ, ਉਹਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰ ਲੈਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਹਿਰਣਯਗर्भ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਜਾਂ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨਾਜ, ਦਾਲਾਂ, ਤਿਲ, ਚਾਵਲ, ਜੜਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਜਾਂ ਬੀਜ ਮਿਲਦੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਖੁਰਾਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਭਤੀਜੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਲਈ ਲਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੁਖੀ-ਸੁਖੀ ਰੋਟੀ 'ਤੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣਾ ਹੀ ਲੈਂਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਲ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਂਗ ਗਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਕਾਲੀ ਦੇ ਯੱਗ ਲਈ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਕਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮਹਲ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਸੌਵੀਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੰਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।" ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਗਵਾਂਢੀ ਚਾਲ ਤੇ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਤਾਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪਲਕੀਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਇਕਸ਼ੁਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮਹਾਨ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਕੋਲੋਂ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਪੁੱਛੇ, "ਇਸ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਰਿਆ ਕੀ ਹੈ?" ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੰਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਵੀ ਹੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਲਕੀਨ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਯਾਤਰਾ, ਜੋ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਲਗਾਵ, ਹਿਰਣ ਵਜੋਂ ਜਨਮ, ਤੇ ਆਖ਼ਿਰ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਸਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।