ਮਹਾਨ ਰੂਹ ਭਰਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਕੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣੋ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਭਰਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸੈਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨੇਸ਼, ਅਚੁਤ, ਗੋਵਿੰਦ, ਮਾਧਵ, ਅਨੰਤ, ਕੇਸ਼ਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵਿਣੁ ਅਤੇ ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਇਹ ਨਾਮ ਹੀ ਉਚਾਰਦੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਇੰਨਾ ਤੱਕ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਰਫ਼ ਹਵਨ ਲਈ ਲੱਕੜ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਆਦਿ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਕ ਵਾਰ, ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਗਏ, ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਇਕ ਪਿਆਸੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹਰਣੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗੀ, ਉਥੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਦਹਾੜ ਆਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਡਰ ਗਏ। ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਰਣੀ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਨਦੀ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰੀ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਛਾਲ ਅਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਬੱਚਾ ਪੇਟੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਗ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਨੇ ਉਸ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫੜ ਲਿਆ। ਪਰ, ਇਸ ਆਘਾਤ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਹਰਣੀ ਮਰ ਗਈ। ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਹਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਲੈ ਆਏ। ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ, ਪਾਲਦੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਜੀ ਆਸ਼ਰਮ ‘ਚ ਘਾਹ-ਚਾਰਾ ਚੁੱਕਣ ਜਾਂਦੇ; ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਹਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਰ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਲਗਾਵ ਕਰ ਬੈਠੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, “ਕਿਤੇ ਇਸਨੂੰ ਭੇੜੀਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਗਿਆ? ਕਿਤੇ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਬੱਘ ਨੇ ਮਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ, ਮੁੜ ਆਇਆ ਨਹੀਂ।” “ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” “ਉਹ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਗਲ ਖੁਰਚਦਾ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇਗਾ।” “ਇਹ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਗਾਇਕਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੱਚਾ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਭਰਤ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ; ਜਦੋਂ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਲਗਾਵ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜ-ਵਿਭਵ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਦੌਲਤ, ਜੋ ਕਦੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਹਰਣ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਹਰਣ ਦਾ ਬੱਚਾ ਭਰਤ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਣ ਲੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕੇ। ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਐਸੇ ਮਨੋਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਸਮੇਤ, ਜੰਬੂ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਰਣ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮੇ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਤੇ ਪੱਤੇ ਖਾਂ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਰਣ-ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਜਦ ਉਹ ਹਰਣ-ਦੇਹ ਛੱਡੀ, ਤਦ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਸਮੇਤ, ਉੱਚ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਯੋਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਏਕ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜਨੇਊ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਲੋਂ ਸਿਖਾਈ ਗਿਆ ਗੁਰੁਮੰਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਘੱਟ ਬੋਲਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਗਾਵਾਂ-ਦੇਹਾਤੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਕਪੜੇ ਗੰਦੇ, ਦੰਦ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਜਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਚਾਹੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਤਮਾਰਗ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟੇ; ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਜਾਂ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਅਨਾਜ, ਦਾਲ, ਤਿਲ, ਚੌਲ, ਕੁੱਦਰਤੀ ਫਲ, ਜੜੀਆਂ ਜਾਂ ਬੀਜ ਮਿਲਦੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿੰਨਾ ਮਿਲਦਾ, ਖਾ ਲੈਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਲਗਾਵ, ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।