ਮਹਾਰਾਜ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ, “ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਵਾਸਨਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਏਕ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੈ—ਉੱਚਤਮ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਸੱਤ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਥਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰਕ ਵਵਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਯਜਨਾ, ਯਜਨ ਦਾ ਪਸ਼ੂ, ਅੱਗ, ਹੋਮ ਦੀ ਆਹੂਤੀ, ਯਾਜਕ, ਸੋਮਰਸ, ਦੇਵਤੇ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ, ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਜੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬੜੀ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਥਾ ਮੈਂ ਸੁਣਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੋ।” ਤਾਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਨਿਆ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਦਾ ਯਜਨੇਸ਼, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਗੋਵਿੰਦ, ਮਾਧਵ, ਅਨੰਤ, ਕੇਸ਼ਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਇਹ ਨਾਮ ਹੀ ਉਚਾਰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਵਨ ਲਈ ਲੱਕੜ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਓਦੋਂ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਿਆਸੀ, ਗਰਭਵਤੀ ਹਰਣੀ, ਇਕੱਲੀ ਆਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗੀ। ਜਦ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਦਹਾੜ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਡਰ ਕਰਕੇ ਹਰਣੀ ਅਚਾਨਕ ਉੱਚੀ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰ ਕੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਭੱਜੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਛਲਾਂਗ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਗਰਭ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਸ ਹਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫੜ ਲਿਆ। ਪਰ miscarraige ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਾਰੀ ਛਲਾਂਗ ਕਰਕੇ, ਹਰਣੀ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਮਾਸੂਮ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼, ਰਾਜਾ ਉਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬੱਚਾ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਿਰਣ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘਾਹ ਚੁੱਗਣ ਜਾਂਦਾ, ਜਦੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਵੇਰੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਰ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਉਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਗਹਿਰੀ ਮਮਤਾ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ, ‘ਕਿਤੇ ਉਹ ਨਰਭੱਖੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ? ਕਿਤੇ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਬੱਘ ਨੇ ਮਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ? ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।’ ‘ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਹਿਰਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’ ‘ਉਹ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਗਲ ਖੁਜਾਏਗਾ।’ ‘ਇਹ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉਸ ਨੇ ਚਬ ਲਏ ਹਨ, ਗਾਇਕਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਹਿਰਣ ਦਾ ਬੱਚਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਜਦ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਮੋਹ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਭੰਗ ਹੋ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਤੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਦੌਲਤ ਹੁਣ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਹਿਰਣ ਉੱਤੇ ਸੀ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਸੀ। ਜੰਬੂਪਥ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿਰਣ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਣ ਬਣਨ ਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।