ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਅਪਕ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ, ਪੁਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਵਰਨਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲਿੰਗਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰਾ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁੱਛ ਦੇ ਕੋਲ ਅੱਗ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦ੍ਰ ਹਨ, ਫਿਰ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਧ੍ਰੁਵ; ਸਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਚਾਰ ਤਾਰੇ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਮਹਾਂਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ—all ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਲਾਵਾ, ਖੇਤਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—all ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਦਿਆ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਪਦਾਰਥਕ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿਕ ਜੋ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਖੇਚਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਛਾ-ਵਾਟੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕੀ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ? ਜੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਦਲ ਕੇ ਦੂਜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਨਾਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਮਿੱਟੀ ਘੜਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਟੁਕੜੇ, ਟੁਕੜੇ ਰੇਤ, ਰੇਤ ਤੋਂ ਕਣ; ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਅਸਲ ਪਦਾਰਥ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਹੀ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਇਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਦਾ, ਇੱਕ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਅਸਲੀ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸੱਤ। ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰਕ ਵਵਹਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਜਨਾ, ਯਜਨਾ ਦਾ ਪਸ਼ੂ, ਅੱਗ, ਹੋਮ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸੋਮਾ, ਦੇਵਤੇ, ਸੁਰਗ, ਇਛਾ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਫਲ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਮਾਰਗ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਦੇ ਆਨੰਦ—all ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣਕੇ, ਉਹ ਅਟੱਲ, ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਕਰਮ ਕਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਿਤ੍ਰੈਯਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ-ਲੋਕੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਵੋਚ ਸੱਚ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ। ਹੁਣ, ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਰਨਨ ਕਰੋ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਭਾਰਤ ਕਦੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿਖੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਸਦਾ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ; ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਤੇ, ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਉਸ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜੋਂ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਿਤ੍ਰੈਯਾ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵੱਸਿਆ। ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਯਜਨੇਸ਼, ਅਚੁਤ, ਗੋਵਿੰਦ, ਮਾਧਵ, ਅਨੰਤ, ਕੇਸ਼ਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਇਹ ਨਾਮ ਹੀ ਉਚਾਰਦਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੇ ਮਿਤ੍ਰੈਯਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਹਵਨ ਲਈ ਲੱਕੜ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ, ਉਹ ਇਕ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਉਪਰੰਤ ਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਥੇ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਇਕ ਪਿਆਸੀ, ਗਰਭਵਤੀ ਹਰਣੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਈ। ਜਦ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜੀ ਗੱਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਡਰ ਗਏ। ਡਰ ਕੇ, ਹਰਣੀ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰੀ; ਇਸ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਛਾਲ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦਾ ਗਰਭ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬੱਚਾ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਮਰਦਾਰ, ਤੇਜ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵਗਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਗਰਭ ਛੁੱਟਣ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ, ਹਰਣੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਤੇ ਮਰ ਗਈ। ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ-ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼, ਰਾਜਾ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘਾਹ ਚੁਗਦਾ, ਜਦ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਵੇਰੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਆਸ਼ਰਮ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ; ਉਸਦਾ ਮਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ। ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਘਣੀ ਮਮਤਾ ਪਾਲ ਲੈ। ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ, "ਕਿਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇੜਿਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਲਿਆ? ਕਿਤੇ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਬਾਘ ਨੇ ਮਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ? ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੁੜ ਆਇਆ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਮਮਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।