ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਤੂ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਚੂਣ ਦੀ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਲਾਲੀ ਲੱਕ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨੌ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਧੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਸਥਾਨ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਤਨੀ ਹੀ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਪਹੀਆ ਚਲਾਉਣ ਸਮੇਂ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੋਤਿਸ਼, ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵੀ ਹਵਾ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਜੋਤਿਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ ਖੜਾ ਹੈ, ਓਥੇ ‘ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ, ਹੇ ਉਤਮ ਰਿਸ਼ਿ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਸੁਣ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਿਤਨਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੇਠਲਾ ਜਬਾ ਜਾਣ; ਯਜ੍ਞਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਸ਼ਵਿਨ ਅੱਗਲੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਹਨ; ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਾਨ ਪਿਛਲੇ ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਉਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਛਲੇ ਮੂਲ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਪੁੱਛ ਤੇ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦ੍ਰ ਹਨ, ਫਿਰ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਧ੍ਰੁਵ; ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਚਾਰ ਤਾਰੇ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ, ਜੋਤਿਸ਼, ਮਹਾਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਖੇਤਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ; ਹੁਣ ਮੁੜ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸੁਣ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਕਮਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿਕ ਸਮੇਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਜੋਤਿਸ਼, ਲੋਕ, ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਦਿਸਾਵਾਂ, ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ—ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਉਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿਕ ਭਾਵਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਂਛਿਤ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਕੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਦੇ, ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ? ਅਤੇ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਿਟੀ ਘੜਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਚਿੱਟੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਚਿੱਟੇ ਮਿਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਟੀ ਤੋਂ ਅਣੂ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਫਰਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਦੱਸੋ, ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਪਦਾਰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਦਾ, ਇੱਕ ਅਤੇ ਪਰਮ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਸਤੀਤਵ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਵਰੂਪ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਅਸੱਤ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰਕ ਵਪਾਰਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ, ਯਜ੍ਞ ਪਸ਼ੂ, ਅਗਨੀ, ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਰਿਤਵਿਕ, ਸੋਮ, ਦੇਵਤੇ, ਸਵਰਗ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਮ ਮਾਰਗ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਦੇ ਭੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ, ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨ ਭਵਨ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਾਰੇ, ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮ ਸਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਓ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਕਦੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿਖੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਮਨ ਸਦਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਫਿਰ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਉਤਮ ਰਿਸ਼ਿ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਸਿਆ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ। ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਸਯਾਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਯਜ੍ਞੇਸ਼, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਗੋਵਿੰਦ, ਮਾਧਵ, ਅਨੰਤ, ਕੇਸ਼ਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਸਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਹਵਨ ਲਈ ਲੱਕੜ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਆਦਿ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਬਚਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਗਿਆ; ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਓਦੋਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇੱਕ ਗਰਭਵਤੀ ਹਰਣੀ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਪਿਆਸ ਵਜ੍ਹੋਂ, ਇਕੱਲੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਈ। ਜਦ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਭਾਰੀ ਦਹਾੜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਡਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਉੱਛਲ ਪਈ; ਉਸਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛਲਾਂਗ ਕਾਰਨ, ਉਸਦਾ ਅਣਜੰਮਿਆ ਬੱਚਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।