ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਨੇਕਟਰ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਲਈ ਪਰਮ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹਨ—ਸੌਮ੍ਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼ਵਾਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ, ਪੌਦੇ ਆਪਣੇ ਠੰਢੇ, ਸੁਖਦਾਈ, ਨੈਕਟਰ-ਭਰੇ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੌਦਿਆਂ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਥ ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਪੀਲੇ-ਭੂਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ। ਵੈਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਥ ਛਤਰ ਤੇ ਯੋਕ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਮੰਗਲ (Mars) ਦਾ ਰਥ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ, ਅੱਠ ਲਾਲ ਤੇ ਰਤਨ-ਰੰਗੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਜੋ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ (Jupiter) ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ 'ਤੇ, ਅੱਠ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਰਾਸੀ-ਦਰ-ਰਾਸੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ (Saturn) ਦਾ ਰਥ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ; ਇਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਧੀਮੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਆਹਿਸਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੂ ਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਥ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਰਾਹੂ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸੰਧੀ-ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਤੂ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਭੂਸ-ਧੂੰਏ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਲੱਕ-ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨੌਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰੂ ਤਾਰੇ (Pole Star) ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀ ਜਾਂ ਰੇਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਸਭ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਧਰੂ ਤਾਰਾ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਚੱਕੀ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਹਵਾ ਦੀ ਚੱਕੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਵਾਹਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ "ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਹੁਣ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਪਾਪ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਸਾਲ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ, ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਥੱਲੇ "ਉੱਤਾਨਪਾਦ" (ਹੇਠਲਾ ਜਬਾ) ਹੈ; "ਯਜਨ" ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਤੇ "ਧਰਮ" ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ਵਿਨ ਅਗਲੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਹਨ; ਵਰੁਣ ਤੇ ਅਰਯਮਨ ਪਿੱਛਲੇ ਪੱਟਾਂ 'ਤੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਛਲੇ ਮੂਹ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਪੂਛ 'ਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਮਹੇੰਦਰ, ਫਿਰ ਕਸ਼ਯਪ, ਤੇ ਫਿਰ ਧਰੂਵ ਹਨ; ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਚਾਰ ਤਾਰੇ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ, ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ, ਮਹਾਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਖੇਤਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ; ਹੁਣ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਫਿਰ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਨ, ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ; ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਦਾਰਥਿਕ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਧੇਨੁ ਦੇ ਫਲ। ਕੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਤੇ, ਹੇ ਦੁਵਾਰ-ਜਨਮੇ, ਜੇ ਕੁਝ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਵਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਘੜਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਘੜਾ ਟੁਕੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟੁਕੜੇ ਧੂੜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਪਾਰਟੀਕਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੇ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਇੱਥੇ ਸੱਚੀ ਵਸਤੂ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਵਾਰ-ਜਨਮੇ, ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਨੇਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ, ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ—ਇਹੀ ਸਦਾ, ਇੱਕ, ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸਲੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਵਪਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯਜਨ, ਯਜਨ-ਪਸ਼ੂ, ਅੱਗ, ਆਹੂਤੀ, ਯਜਕ-ਪੁਜਾਰੀ, ਸੋਮ, ਦੇਵਤਾ, ਸਵਰਗ, ਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਫਲ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਭੋਗ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਸਦਾ, ਅਟੱਲ, ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਭਾਗੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਤੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ। ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿਖੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਪਰ, ਹੇ ਦੁਵਾਰ-ਜਨਮੇ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ।