ਮਹਾਤਮਾ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਸੂਰਜ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਜਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਪਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਤੀਖੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਣੇ ਨਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਯੂ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਸੂਰਜ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ: ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਨਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦਿਸਾ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਥੱਲੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਗੰਗਾ ਜਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੋੜੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਨਾਨ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਪੁਣਯ ਦਾਇਕ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਰਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਵਧਦੇ, ਪੱਕਦੇ ਅਤੇ ਫਲਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਤ-ਨੈਮਿਤਿਕ ਯਜਨਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜ, ਵੇਦ, ਦ੍ਵਿਜ ਆਦਿ ਵਰਗ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਵਰਖਾ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਸਥਿਰ ਤਾਰਾ ਧ੍ਰੂਵ ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਧ੍ਰੂਵ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਦੀ ਰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰਥੀ ਤਿੰਨ ਪਹੀਏ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਚੰਬੇਲੀ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸ ਘੋੜੇ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਪੰਜ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੇ ਪੰਜ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਧ੍ਰੂਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਘੋੜੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਇਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਲ ਦਾ ਚੋਰ ਹੈ। ਅੱਧ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੈਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਤੈਂਤੀ, ਅਤੇ ਇਉਂ ਹੀ ਤੈਂਤੀ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਤ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਕਲਾ ਬਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਅਮਾਖਿਆ' ਨਾਮਕ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪੌਦੇ ਕੱਟ ਲਵੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪੱਤਾ ਵੀ ਝਾੜ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸਿਰਫ ਪੰਦਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਬਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਕਲਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੌਮਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤਤ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ, ਪੌਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ, ਠੰਢੇ, ਸੁਖਮ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੌਦੇ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੁੱਤਰ (ਬੁੱਧ) ਦੀ ਰਥੀ ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਰੂਪ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਪੀਲੇ-ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ (ਵੈਨਸ) ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਛਤਰੀ, ਯੋਕ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੰਗਲ (ਮਾਰਸ) ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰਥੀ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ) ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰਥੀ, ਅੱਠ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤੀ ਹੋਈ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ (ਸੈਟਰਨ) ਦੀ ਰਥੀ ਆਕਾਸ਼ ਜਨਮੇ, ਛਿੱਟੇ-ਮਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਧੀਰੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਭਾਨੂ (ਕੇਤੂ) ਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜੇ ਮਧਮੱਖੀਆਂ ਵਰਗੇ, ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਜੋਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਰਾਹੂ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਸੰਯੋਗਾਂ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪਾਣੀ, ਪੌਦੇ, ਯਜ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ—all ਕੁਦਰਤੀ ਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।