ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਮਹਾਤਮਾ ਮૈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਉਪਰ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਧ੍ਰੁਵ ਪੂਰੇ ਜਨਮੰਡਲ ਦਾ ਅਕਸ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਚਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਯज्ञਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਯज्ञ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਹਰਲੋਕਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਪ ਸਮੇਂ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਸੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਦਸ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੋ ਸੌ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਜਨਲੋਕਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕਾ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਤਪਲੋਕਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਰਾਜਾ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਤਕਲੀਫ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਪਲੋਕਾ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਉਪਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੁ mortal ਜੀਵਨ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਰਲੋਕਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਭੁਵਰਲੋਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ, ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਨਿਯੁਤ ਹੈ, ਦੇਵਲੋਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰਕ ਲੋਕ-ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ—ਭੂ, ਭੁਵ, ਸੁਵ—ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਨ, ਤਪ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕਾ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਰਲੋਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਇਹ ਹੈ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ। ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੂਡ-ਐਪਲ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖੋਲ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਅਤੇ ਪਾਸੇ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਡਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾ ਘਿਰਦੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਹਾਤੱਤ, ਅਤੇ ਮਹਾਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਾ; ਇਹ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ। ਇਸ ਮਹਾਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਘਿਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ, ਅਤੇ ਅਰਬਾਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ-ਅੰਡਾ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਸਵ-ਬੋਧ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਧਾਰਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤਾ ਅਤੇ ਆਧਾਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਸੈਂਕੜਾਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੂਲ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੜ, ਤਣ, ਡਾਲੀਆਂ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ; ਇਹ ਸਭ ਪੂਰਵ ones ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਅਨੁਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਤੋਂ ਮਹਾਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੰਸ਼ਜ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਰੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਹਨ। ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿਚ, ਜੜ, ਤਣ, ਪੱਤੀਆਂ, ਅੰਕੁਰ, ਡੰਢੀ, ਛਿਲਕਾ, ਫੁੱਲ, ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ—ਇਹ ਸਭ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਯਜਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਲੂ, ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ—ਕੁਝ ਵੀ ਹਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਮਛਲੀ (ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ) ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵ ਉਸ ਦੀ ਪੂਛ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਤਾਰੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਵਿਚ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਪੀਛੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ—all ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਥਾਂਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਬਣੇ; ਧ੍ਰੁਵ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਪੂਛ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੈ; ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੜੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।